Tramp Putinlə Rusiya dizel yanacağı tədarükü barədə razılığa gəldi, Kiyev razılaşmanı "zəiflik" adlandırdı

Bu niyə vacibdir

ABŞ Rusiya yanacaq ixracına sanksiyaları 6 ay müddətinə dayandıraraq Moskvaya əlavə gəlir mənbəyi yaradıb ki, bu da Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsini maliyyələşdirmək potensialı daşıyır. Trampın elan etdiyi "enerji atəşkəsi" tənqidçilər tərəfindən Rusiyanın xeyrinə asimmetrik razılaşma kimi qiymətləndirilir, çünki Ukraynanın neftayırma zavodları Rusiyadakılarla müqayisədə çox azdır. Epizod Trampla Zelenski arasında açıq şəxsi qarşıdurmaya səbəb olub, müttəfiq tənqidləri ilə qarşılanıb və Aİ-ni Rusiyaya qarşı tarixinin ən böyük sanksiyalar paketini qəbul etməyə sövq edib.

Nə baş verdi

Oktyabrın 9-da ABŞ prezidenti Donald Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə telefon danışığında 300 min–3 milyon ton Rusiya dizel yanacağının ABŞ və dünya bazarlarına tədarükünə razılıq verib; razılaşma yanacaq qiymətlərinin aşağı salınması ilə əsaslandırılıb. CNN-in məlumatına görə, ABŞ Rusiya yanacaq ixracına sanksiyaları 6 ay müddətinə dayandırıb. Kremlin 2026-cı ilin iyulunda Ukraynanın neftayırma zavodlarına zərbələri fonunda tətbiq etdiyi dizel ixracı qadağasını vaxtından əvvəl ləğv edib. Axios-un məlumatına görə, Tramp bu addımı Kiyevin Rusiya neftayırma zavodlarına zərbələri dayandırmaqdan imtinasından sonra atıb.

Həmin gün axşam Zelenski ABŞ-ın qərarını "zəif" adlandırıb və Trampın Mayamidə Ukrayna–ABŞ danışıqları gedərkən Putinlə danışdığını bildirib. Sonradan Zelenski Rusiyanın sanksiyalarının zəiflədilməsini Rusiyaya xidmət edən "aşkar zəiflik" adlandırıb. Tramp cavabında Zelenskinin müharibəyə son qoya biləcəyini, lakin bunu etmədiyini iddia edib və Ukraynanın "yeni prezident seçməsinin vaxtı çatdığını" söyləyib.

Oktyabrın 11-də Tramp Truth Social-da Ukrayna və Rusiya arasında "enerji atəşkəsi"nin həmin anda qüvvəyə mindiyiəni elan edib. Ağ Ev sonradan bunun yalnız neftayırma zavodlarına aid olduğunu açıqlayıb. Zelenski atəşkəs elanının xəbəri olmadığını, lakin Rusiya razılaşarsa Ukraynanın da buna razı olacağını bildirib; Kiyev həmin dövrdə Rusiyanın paytaxtdakı enerji obyektinə hücumu nəticəsində bir neçə rayonda elektrik kəsintisi olduğunu açıqlayıb. Zelenski həmçinin Rusiyanın atəşkəsi artıq pozduğunu və cavab verəcəklərini söyləyib. Eyni gün Zelenski Rusiyanın Ukraynanın enerji infrastrukturuna hücumları dayandırması şərti ilə Rusiya neftayırma zavodlarına zərbələri dayandırmağa hazır olduğunu bildirib. Zelenski həmçinin Putin 60 günlük atəşkəsə razılaşarsa, Ukraynanın seçki keçirəcəyini söyləyib.

Razılaşmaya görə, Rusiya əvvəlcə 300 mindən çox ton dizel (təxminən 2,25 milyon barel), noyabrda əlavə 500 min ton, sonra isə daha 1 milyon ton tədarük edəcək. ABŞ Xəzinədar katibi Skott Bessent Avropa dövlətlərinin tənqidlərini "ikiüzlü" adlandırıb. Kanada baş naziri Mark Karni Zelenskiyə razılaşmanın Avropada sülh səyləri ilə ziddiyyət təşkil etdiyini və Rusiyaya əlavə vəsait verəcəyini söyləyib, Kanada sanksiyaları saxlayacağını və lazım gələrsə gücləndirəcəyini bildirib. Aİ-nin xarici işlər üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallas yalnız neftayırma zavodlarını əhatə edən atəşkəsin Rusiyaya sərfəli olduğunu, Ukraynanın bir, Rusiyanın isə çoxsaylı belə müəssisəsi olduğunu deyib. Oktyabrın 12-də Aİ Xarici İşlər Şurası Rusiyaya qarşı 1646 addımdan ibarət tarixinin ən böyük sanksiyalar siyahısını təsdiqləyib.

Trampın açıqlamalarından sonra Brent nefti 1,47% ($1,54) ucuzlaşaraq $103,18/bbl, WTI isə 1,68% ($1,54) düşərək $90,31/bbl olub.

Mənbələr nədə fərqlənir

Prezident Tramp addımını yanacaq qiymətlərinin aşağı salınması ilə əsaslandırıb; CNN-ə istinadən analitiklər Rusiyanın ixrac həcmlərinin qlobal dizel qiymətlərinə ciddi təsir göstərə biləcəyini şübhə altına alıblar. Xəzinədar katibi Bessent Avropa dövlətlərinin Rusiya enerjisindən asılılığını əsas problem kimi təqdim edib və razılaşmaya dair Avropa tənqidini "ikiüzlü" adlandırıb; Kaya Kallas və Mark Karni kimi Avropa və Kanada rəsmiləri isə razılaşmanın müttəfiq sülh səyləri ilə ziddiyyət təşkil etdiyini və Rusiyaya xeyir verdiyini söyləyiblər. Tramp oktyabrın 11 razılaşmasını "enerji atəşkəsi" kimi təqdim edib; Ağ Ev sonradan bunun yalnız neftayırma zavodlarına aid olduğunu açıqlayıb, Zelenski isə elanın özünün xəbərsiz olduğunu və Rusiyanın artıq atəşkəsi pozduğunu bildirib. Fox & Friends şousunda Rachel Campos-Duffy Zelenskinin Rusiya neftayırma zavodlarını "demokratlara kömək etmək üçün" bombaladığını və Ukraynanın yeni lider seçməli olduğunu iddia edib; Brian Kilmide isə Zelenskinin zərbələrini müdafiə edərək bütün məsuliyyəti Putində görüb.

Kontekst

2026-cı ilin iyulunda Rusiya dizel ixracına qadağa qoymuşdu ki, bu da Ukraynanın Rusiya neftayırma zavodlarına zərbələri nəticəsində tədarükün məhdudlaşdırılması ilə əlaqədar idi; Kremlin bu qadağanı ABŞ istiqamətli axını mümkün etmək üçün vaxtından əvvəl ləğv edib. Tramp sentyabr ayında Lindsi Qrehem sanksiyalar qanununu imzalayıb; onun əksər müddəaları oktyabrın 18-də qüvvəyə minməli, eyni zamanda prezidentə istisna hüququ saxlanılıb və administrasiyanın bu hüquqdan istifadə etdiyi bildirilir. Fransa prezidenti Emmanuel Makron və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio sentyabrın əvvəlində Ukrayna və Rusiya arasında "enerji atəşkəsi" ideyasını açıq şəkildə səsləndiriblər.