Tramp "enerji atəşkəsi" elan edib, lakin Kiyev və Moskva bunu təsdiqləməyib

Bu niyə vacibdir

Trampın elanı müharibənin mühüm sahəsinə — enerji infrastrukturu üzərinə zərbələrə — potensial təsir göstərə biləcək bir addım kimi görünür, lakin elanın hər iki tərəfdən təsdiqlənməməsi onun real mövcudluğu ilə bağlı ciddi şübhələr yaradır. Eyni vaxtda ABŞ-ın Ukraynanı Rusiyanın neft emal zavodlarına zərbələri dayandırmağa təşviqi və Rusiya dizelinə sanksiyaların yumşaldılması Kiyev tərəfindən "müharibəyə sərmayə" kimi qiymətləndirilib. Tramp həmçinin Zelenskinin əvəz edilməsi məsələsini qaldırıb, Zelenski isə 60 günlük tam atəşkəs şərtində seçkilərin keçirilə biləcəyini bildirib.

Nə baş verdi

11 oktyabr 2025-ci ildə ABŞ Prezidenti Donald Tramp özünün Truth Social hesabında Rusiya və Ukrayna arasında dərhal qüvvəyə minən "enerji atəşkəsi"nin elan edildiyini yazıb. O, hər iki tərəfin razılaşdığını və pozulmamasını istədiyini bildirib, lakin razılaşmanın müddəti, əhatə dairəsi və ya monitorinq mexanizmi barədə heç bir təfərrüat verməyib. Nə Kiyev, nə də Moskva razılaşmanı ictimai şəkildə təsdiqləməyib.

Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Axios jurnalisti Barak Ravid-ə bildirib ki, elan onun üçün xəbər olub, lakin Ukrayna Rusiya da razılaşsa atəşkəsi qəbul etməyə hazırdır. Zelenski Kanadanın Baş naziri Mark Carney, Finlandiyanın Prezidenti Aleksander Stubb və NATO-nun Baş katibi Mark Rutte ilə telefon danışığı aparılıb.

Trampın elanından təxminən bir saat əvvəl Rusiya qoşunları Kiyevdə enerji obyektinə zərbə endirib, bir neçə rayonda təxirəsalınmaz elektrik kəsintilərinə və su təminatının pozulmasına səbəb olub. Zelenski elandan sonra Rusiyanın Şahed dronu ilə Kiyevdəki elektrik stansiyasına və Xarkov vilayətində enerji obyektlərinə zərbələr endirdiyini bildirib. Ukraynanın xarici işlər naziri Andriy Sibiha Rusiyanın Xarkov TEC-5-ə zərbəsi ilə atəşkəsi dərhal pozduğunu açıqlayıb.

Rusiya Dövlət Dumasının deputatları razılaşmanı təsdiq edə bilməyib; enerji komitəsinin birinci müavini İqor Ananskix Trampın neft qiymətlərinin artmasının qarşısını almaq üçün "şifahi investisiyalar" etdiyini söyləyib. Financial Times-ın Ukraynadakı baş müxbiri Kristofer Miller Trampın elanını tələskənliklə verdiyini və yekun razılaşmanın mövcud olmadığını yazıb; FT mənbələrinə görə, Putin qışdan əvvəl razılaşma istəmir.

Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır

Ukrayna mətbuatı Trampın elanından əvvəl və sonra Rusiyanın Kiyev və Xarkovdakı enerji obyektlərinə zərbələrini qabardır, Rusiyanın qarşılıqlı addım atmadığını və mülki infrastrukturun qorunmadığını vurğulayır. Ukrayna mənbələri Zelenskinin "mənim üçün xəbər idi" sitatını və FT/Axios-un elanın tələskənliklə verildiyi, yekun razılaşmanın mövcud olmadığı barədə hesabatlarını ön plana çıxarır. Zelenskinin prinsipial razılığı — Rusiya Ukraynanın enerji infrastrukturuna zərbələri dayandırsa, Ukraynanın Rusiyanın neft emal zavodlarına zərbələri dayandıracağı — qeyd edilir, eyni zamanda qarşılıqlılıq və ABŞ-dan təfərrüatların gözlənilməsi şərti qoyulur. Rusiya dizelinə sanksiyaların yumşaldılması Kiyev tərəfindən "güclü tərəfdaşların zəif qərarı" və "müharibəyə sərmayə" kimi tənqid edilib. Makron və fon der Leyenin Ukraynanın mövqeyini dəstəkləməsi, Sibihanın Rusiyanın atəşkəsi dərhal pozduğu barədə açıqlaması diplomatik dəstək kimi təqdim olunur.

Mənbələr nədə fərqlənir

Əsas fikir ayrılığı ondan ibarətdir ki, Tramp hər iki tərəfin razılaşdığını və atəşkəsin dərhal qüvvəyə mindiyini iddia edib, lakin Zelenski Axios-a bunun "xəbəri olduğunu" deyib, Financial Times isə Ukraynanın yekun razılaşma barədə məlumatının olmadığını və Trampın elanının tələskənliklə verildiyini yazıb. Rusiya Dövlət Dumasının deputatları razılaşmanı təsdiq edə bilməyib. İkinci fikir ayrılığı Rusiyanın zərbələrin davam etməsi ilə bağlıdır: Zelenski və Sibiha Trampın elanından sonra Kiyev və Xarkovda enerji obyektlərinə zərbələr olduğunu, Makron və fon der Leyen isə Rusiyanın atəşkəsdən imtina etdiyini və zərbələri gücləndirdiyini bildiriblər; FT mənbələri isə Putinin qışdan əvvəl razılaşma istəmədiyini yazıb.

Kontekst

14 sentyabr 2025-ci ildə Tramp oxşar enerji atəşkəsi iddiası irəli sürmüşdü, lakin heç bir tərəf bunu təsdiqləməmişdi və zərbələr davam etmişdi. 22 sentyabrda Zelenski Trampla görüşdən sonra Ukraynanın Rusiya ilə "hər hansı formatda enerji atəşkəsinə hazır olduğunu" açıqlamışdı. 23 sentyabrda dövlət katibi Marko Rubio BMT Baş Assambleyası kuluarlarında Rusiya XİN rəhbəri Sergey Lavrovla görüşdən sonra Rusiya və Ukraynanın enerji infrastrukturuna zərbələrin müvəqqəti dayandırılmasında maraqlı olduğunu demişdi; həmin gün Lavrov Rusiyanın danışıqlar üçün "xüsusi hərbi əməliyyatı" dayandırmayacağını söyləmişdi. 9 oktyabrda Tramp Putinlə danışıqdan sonra Rusiya dizelinin ABŞ və qlobal bazarlara tədarükü barədə razılaşma elan etmiş, ABŞ Xəzinədarlığı 7 aprel 2027-ci ilə qədər müvəqqəti ümumi lisenziya vermişdi. Həmin gün xüsusi nümayəndə Stiv Vitekoff və Jared Kuşner Kiyev Rusiyanın neft emal zavodlarına zərbələri dayandırmasa, ABŞ-ın kəşfiyyat məlumatlarının Ukraynaya ötürülməsinin dayandırılacağı ilə hədələdikləri bildirilmişdi. 10-11 oktyabrda Tramp Zelenskinin əvəz edilməsini, Ukraynanın yeni lider seçməli olduğunu açıq şəkildə istəmişdi; Zelenskinin səlahiyyət müddəti 20 may 2024-cü ildə başa çatıb, hərbi qanunvericilik şəraitində uzadılıb.