ABŞ Rusiya dizel yanacağının idxarına icazə verdi və Ukraynadan neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmağı tələb etdi
Oktyabrın 9-da Donald Tramp Vladimir Putinlə telefon danışığında 300 min ilə 3 milyon ton arasında Rusiya dizel yanacağının ABŞ və dünya bazarına tədarükü barədə razılığa gəlib. ABŞ Xəzinədarlıq Nazirliyi 2027-ci il aprelin 7-dək Rusiya mənşəli dizelin idxarına lisenziya verib. Tramp həmçinin Ukrayna ilə Rusiya arasında “enerji atəşkəsi” elan edib və Kiyevi Rusiyanın neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmağa məcbur etmək üçün silah tədarükünün və kəşfiyyat mübadiləsinin dayandırılacağı ilə hədələyib. Prezident Zelenski, keçmiş Ukrenergo rəhbəri Vladimir Kudritski və Fransa prezidenti Emmanuel Makron razılaşmanın iqtisadi cəhətdən əsassız və siyasi motivasiyalı olduğunu bildirib, yeddi ABŞ senatoru isə qərarın ABŞ qanunvericiliyinə zidd olduğunu bəyan edib.
Əsas məqamlar
- 9 oktyabr 2026-cı ildə Tramp Putinlə telefon danışığında 300 min – 3 milyon ton Rusiya dizelinin ABŞ və dünya bazarına tədarükünə dair razılıq əldə edib.
- ABŞ Xəzinədarlıq Nazirliyi 2027-ci il aprelin 7-dək Rusiya mənşəli dizelin satışı, çatdırılması və idxarına lisenziya verib.
- Tramp Ukrayna ilə Rusiya arasında “enerji atəşkəsi” elan edib və Kiyevi Rusiyanın neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmadığı təqdirdə silah tədarükü və kəşfiyyat mübadiləsinin dayandırılacağı ilə hədələyib.
- Zelenski Rusiyanın enerji atəşkəsinə razılıq verdiyinin təsdiqini eşitmədiyini, lakin Ukraynanın təşəbbüsü alqışladığını bildirib.
- Kudritski Trampın Rusiya emalı zavodlarına Ukrayna zərbələrinin ABŞ yanacaq qiymətlərinə təsir etdiyi iddiasını “tamamilə, açıq-aşkar cəfəngiyat” adlandırıb.
- Yeddi ABŞ senatoru – respublikaçı və demokratlar – Tramp administrasiyasının qərarının ABŞ qanununa zidd olduğunu bəyan edib və prezidenti onu dərhal ləğv etməyə çağırıb.
- Fransa prezidenti Makron ABŞ-ın Rusiya dizeli ilə bağlı qərarını “yerində olmayan və səmərəsiz” adlandırıb.
Bu niyə vacibdir
Bu razılaşma 2022-ci ildə Ukraynanın müdafiəsinə dəstək olaraq qəbul edilmiş Rusiya enerji resurslarının ABŞ idxarına qadağasının ləğvi deməkdir – 2027-ci il aprelinə qədər Rusiya mənşəli dizel yanacağı ABŞ və dünya bazarına qayıdır. Eyni zamanda, ABŞ administrasiyası Ukraynanı Rusiyanın neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmağa məcbur etmək üçün silah tədarükü və kəşfiyyat mübadiləsini kəsməklə hədələyir. Zelenski iddia edir ki, Trampın elan etdiyi “enerji atəşkəsi” Ukraynanın bir neft emalı zavoduna qarşı Rusiyanın geniş şəbəkəsinin balansını pozur və Rusiya hücumları davam etdiyi halda Ukraynanı zərbələrdən məhrum edir.
Nə baş verdi
Oktyabrın 9-da ABŞ prezidenti Donald Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə telefon danışığında 300 min ilə 3 milyon ton arasında Rusiya dizel yanacağının ABŞ və dünya bazarına tədarükünə dair razılıq əldə edib. ABŞ Xəzinədarlıq Nazirliyi ardınca Rusiya mənşəli dizelin satışı, çatdırılması, boşaldılması və idxarına 2027-ci il aprelin 7-dək icazə verən lisenziya verib. Rusiya tərəfi 2026-cı ilin iyulunda Ukraynanın Rusiya emalı zavodlarına zərbələrinin güclənməsi fonunda tətbiq etdiyi dizel ixracı qadağasını vaxtından əvvəl ləğv edib. Tramp həmçinin Ukrayna ilə Rusiya arasında “enerji atəşkəsi” elan edib, yalnız neft emalı zavodlarına zərbələrin dayandırılacağını bildirib. Ukrayna prezidenti Zelenski bu təşəbbüsü alqışlayıb, lakin Rusiyanın razılığının təsdiqini eşitmədiyini, üç gündür gözlədiyini və atəşkəs elanından bəri cavab zərbəsi endirmədiyini söyləyib. Tramp administrasiyası Kiyevi Rusiyanın enerji obyektlərinə zərbələri dayandırmağa məcbur etmək üçün ABŞ silah tədarükünü və kəşfiyyat mübadiləsini dayandırmaqla hədələyib. Yeddi ABŞ senatoru – respublikaçı və demokratlar – qərarın ABŞ qanunvericiliyinə, xüsusilə 2022-ci ildə Konqresin qəbul etdiyi Rusiya enerji idxarı qadağasına zidd olduğunu bəyan edib və prezidenti onu dərhal geri götürməyə çağırıb. Konqresmen Qreqori Miks Rusiya ilə dizel sazişini bloklamağa yönəlmiş iki partiyalı qanun layihəsi təqdim edib.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Təqdim olunan bütün mənbələr ukraynalıdır və razılaşmanı Ukrayna üçün ziyanlı və iqtisadi cəhətdən əsassız kimi təqdim edir. Ukrayna şərhçiliyi keçmiş Ukrenergo rəhbəri Vladimir Kudritskini baş ekspert səsi kimi ön plana çıxarır; o, Trampın təzyiqinin arxasında üç mümkün motivasiyanı – ara seçkilərində əlavə səs, Rusiyaya strateji yaxınlaşma və mümkün korrupsiya – sadalayır. Ukrayna KİV-ləri Zelenskinin “xəyanət” hissini, ABŞ-a Ukrayna ilə dizel müqaviləsi bağlamağı təklif edən əks-təklifini və “enerji atəşkəsi”nin Ukraynanın bir emalı zavoduna qarşı Rusiyanın geniş şəbəkəsini qeyri-bərabər şəkildə tənzimlədiyini vurğulayır. Amerika eksperti Piziur Ukrayna zərbələrinin deyil, Yaxın Şərqdəki emal fasilələrinin qlobal dizel çatışmazlığının əsas səbəbi olduğu arqumentini gücləndirmək üçün sitat gətirilir.
Mənbələr nədə fərqlənir
Mənbələr üç əsas cəhətdən fərqlənir. Birincisi, qlobal dizel istehlakının həcmi: Kudritskiyə görə ayda 30–35 milyon ton, Zelenskiyə görə isə ayda 120 milyon ton. İkincisi, “enerji atəşkəsi”nin statusu: Tramp bunun Ukrayna və Rusiya arasında ikitərəfli razılaşma olduğunu bildirir, Zelenski isə Rusiyanın razılığının təsdiqini eşitmədiyini deyir, Kreml isə yalnız “kontaktların” davam etdiyini bildirir. Üçüncüsü, ABŞ-da yanacaq qiymətlərinin artmasının səbəbləri: Kudritski və Piziur bunun əsasən Yaxın Şərqdəki emal fasilələri ilə bağlı olduğunu, Tramp isə Rusiya emalı zavodlarına Ukrayna zərbələrini günahlandırır.
Kontekst
2022-ci ildə ABŞ Konqresi Rusiya enerji resurslarının idxarını qadağan edib ki, ABŞ vəsaitləri Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsini maliyyələşdirməsin. Kreml 2026-cı ilin iyulunda Ukraynanın Rusiya emalı zavodlarına zərbələrinin güclənməsi fonunda dizel ixracına qadağa tətbiq edib, Trampın razılaşmasından sonra isə onu vaxtından əvvəl ləğv edib. Ukraynanın yalnız bir neft emalı zavodu var və o, tam gücü ilə işləmir, Rusiya hücumlarının hədəfinə çevrilib; Rusiyanın isə geniş emalı zavodları şəbəkəsi mövcuddur. Kudritskinin hesablamalarına görə, ABŞ-da dizel qiymətlərinin artımının təxminən 40%-i ABŞ-İsrail hərbi kampaniyasının İrana qarşı yaratdığı neft qiyməti effektləri, qalan 60%-i isə İranın Körfəz ölkələrinin emalı infrastrukturasına hücumları ilə bağlı emal marjasının artması ilə əlaqədardır.