Ukrayna və Aİ 2026-cı il maliyyələşməsi üzrə birgə bəyanat yayıb, lakin Komissiya “maliyyə boşluğu yoxdur” deyir
Oktyabrın 1-də Avropa Komissiyası və Ukrayna 2026-cı il üçün büdcə və müdafiə ehtiyaclarını ödəmək imkanlarının müəyyən edildiyini və 45 milyard avroluq Ukraine Support Loan-un 2027-ci il üçün şərtlər daxilində sürətləndirilməsinə dair razılığın əldə olunduğunu bildirən birgə bəyanat yayıblar. Oktyabrın 2-də isə Komissiyanın baş sözçüsü Paula Pinyo Ukrayna ilə birgə qiymətləndirmədən sonra 2026-cı il üçün xarici maliyyələşmə boşluğunun olmadığını və Komissiyanın heç vaxt belə boşluğun mövcudluğunu təsdiqləmədiyini açıqlayıb. Eyni gün Komissiya Ukraine Facility mexanizmi çərçivəsində 2,9 milyard avroluq növbəti tranş ayırıb.
Əsas məqamlar
- Oktyabrın 1-də Aİ Komissiyası və Ukrayna 2026-cı il üçün büdcə və müdafiə ehtiyaclarının maliyyələşdirilməsi yollarının müəyyən edildiyini və müvafiq vəsaitlərin vaxtında ayrılması üçün addımların razılaşdırıldığını bildirən birgə bəyanat yayıblar.
- Tərəflər 2027-ci il üçün Ukraine Support Loan çərçivəsində 45 milyard avro ayrılmasının müəyyən şərtlər daxilində sürətləndirilməsinə razılıq veriblər.
- Aİ və Ukrayna maliyyələşmə üzrə birgə səyləri əlaqələndirmək üçün aylıq görüşlər keçirməyi razılaşdırıblar.
- Oktyabrın 2-də Komissiyanın baş sözçüsü Paula Pinyo oktyabrın 1-də keçirilmiş görüşdən sonra Ukraynanın 2026-cı il ehtiyacları üçün xarici maliyyələşmə boşluğunun olmadığını və Komissiyanın heç vaxt belə boşluğu təsdiqləmədiyini söyləyib.
- Oktyabrın 2-də Aİ Komissiyası Ukraine Facility mexanizmi çərçivəsində 90 milyard avrlıq dəstək kreditindən qismən maliyyələşən 2,9 milyard avroluq tranşı Ukraynaya köçürüb.
- Komissiya sözçüsü Balaş Uyvari bildirib ki, Ukrayna razılaşdırılmış islahatları yerinə yetirsə, 2026-cı ilin sonuna qədər təxminən 34 milyard avro (2,9 milyard avrlik tranş çıxıldıqdan sonra 37 milyarddan) ayırma imkanı var.
- Ukrayna rəsmiləri avqustun 24-də Koalisiya oхочих görüşündən sonra müdafiə büdcəsində 27 milyard dollarlıq kəsir olduğunu açıqlayıblar; baş nazir Serhiy Koreçki sentyabrın 14-də dövlət maliyyəsinin vəziyyətini “kritik həddə yaxın” adlandırıb.
Bu niyə vacibdir
Bu hadisə Ukraynanın 2026-cı il büdcə və müdafiə ehtiyaclarının necə maliyyələşdiriləcəyinə dair çərçivəni müəyyən edir. Kiyev avqustda müdafiə büdcəsində 27 milyard dollarlıq kəsir açıqlayaraq Aİ-dən 2027-ci il kredit vasitələrinin 2026-ya köçürülməsini xahiş etmişdi; lakin oktyabrın 1-dəki görüşdən sonra Aİ Komissiyası 2026-cı il üçün xarici maliyyələşmə boşluğunun olmadığını bəyan edib. 90 milyard avrlıq Ukraine Support Loan-un (60 milyard avro müdafiə, 30 milyard avro büdcə dəstəyi) yalnız islahatların icrası şərti ilə ayrıldığı nəzərə alınmaqla, 2026-cı ilin qalan aylarında həqiqətən köçürüləcək məbləğ — FT-nin hesablamasına görə, şərtlər yerinə yetirilsə, təxminən 34 milyard avro — həlledicidir. Bundan əlavə, Avropa Komissiyasının Ukraynadan 2027-ci il tranşının sürətləndirilməsi sorğusunu rədd etməsi və əvəzində islahat şərtləri (kiçik beynəlxalq bağlamalara vergi güzəştlərinin ləğvi, rəqəmsal platformalar üçün yeni vergi qaydaları və s.) siyahısını təqdim etməsi Kiyevin Aİ ilə maliyyə dialoqu üçün əsas şərtin islahatlar olduğunu bir daha təsdiqləyir.
Nə baş verdi
Oktyabrın 1-də Avropa Komissiyası və Ukrayna birgə bəyanat yayaraq 2026-cı il üçün büdcə və müdafiə ehtiyaclarının maliyyələşdirilməsi yollarının müəyyən edildiyini və müvafiq vəsaitlərin vaxtında ayrılması üçün addımların razılaşdırıldığını bildiriblər. Sənəddə 2027-ci il üçün Ukraine Support Loan çərçivəsində 45 milyard avronun ayrılmasının şərtlər daxilində sürətləndirilməsi, əlavə büdcə və müdafiə ehtiyaclarının müəyyən edilməsi işinə başlanması, tərəfdaşların öhdəliklərini yerinə yetirməsinin vacibliyi və aylıq koordinasiya görüşləri razılaşdırılıb. Prezident Volodimir Zelenski Aİ Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen ilə formatın, vaxt cədvəlinin və 2026-2027-ci illər üçün tam maliyyələşmə addımlarının müəyyən edildiyini söyləyib, koordinasiyanın aylıq davam edəcəyini bildirib və Aİ tərəfdaşlarına təşəkkür edib. Oktyabrın 2-də Aİ Komissiyası Ukraine Facility mexanizmi çərçivəsində 90 milyard avrlıq dəstək kreditindən qismən maliyyələşən 2,9 milyard avroluq tranşı Ukraynaya köçürüb. Həmin gün Komissiyanın baş sözçüsü Paula Pinyo oktyabrın 1-dəki görüşdən sonra 2026-cı il üçün xarici maliyyələşmə boşluğunun olmadığı və Komissiyanın heç vaxt belə boşluğu təsdiqləmədiyi qənaətinə gəldiklərini açıqlayıb. Komissiya sözçüsü Balaş Uyvari isə Ukraynanın razılaşdırılmış islahatları yerinə yetirməsi şərtilə 2026-cı ilin sonuna qədər təxminən 34 milyard avronun (əvvəlcə 37 milyard avro nəzərdə tutulmuşdu, lakin 2,9 milyard avrlik tranş ödənildikdən sonra bu rəqəm azalıb) ayrıla biləcəyini bildirib. Mənbələrə görə, Financial Times oktyabrın 2-də Aİ komissarları Valdis Dombrovskis və Marta Kosun Ukraynanın 2027-ci il vəsaitlərinin sürətləndirilməsi sorğusunun rədd edilməsi və əlavə ödənişlərin islahatlardan asılılığı barədə Rada sədri Ruslan Stefançuka məktub göndərdiyini yazıb.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Ukrayna mediası və rəsmiləri oktyabrın 1-dəki birgə bəyanatı 2026-cı il büdcə və müdafiə ehtiyaclarının ödənilməsinə dair “yaxşı nəticələr” və konkret razılaşma kimi təqdim ediblər. Zelenskinin sözlərinə görə, 2026-2027-ci illər üçün maliyyələşmənin formatı, vaxt cədvəli və addımları artıq müəyyən edilib. Ukrayna tərəfi son aylarda 27 milyard dollarlıq müdafiə büdcəsi kəsirini, 155 milyard dollarlıq ümumi müharibə maliyyələşdirmə ehtiyacını, dövlət maliyyəsinin “kritik həddə yaxın” vəziyyətini, qeyri-hərbi ödənişlərin gecikdirilə biləcəyini və sentyabrın 1-dən qeyri-müdafiə xərclərinə qənaət rejiminin tətbiqini xatırladıb. Kiyev həmçinin Aİ-dən əlavə olaraq Böyük Britaniya, Kanada və Yaponiyadan da dəstək istəyib və bildirib ki, Aİ-dən gələn növbəti ödənişlər Rada-nın islahat qanun layihələrini (anticorrupsiya, vergi, elektron ödənişlər) qəbul etməsindən asılıdır. Bir çox Ukrayna başlıqları 1 oktyabrın nəticəsini Aİ-nin “ordu və büdcə üçün pul tapması” kimi şərh edib, Komissiyanın 2 oktyabr bəyanatını isə ya az işıqlandırıb, ya da ümumiyyətlə qeyd etməyib.
Beynəlxalq mənbələr bu barədə necə yazır
Beynəlxalq KİV-lər, xüsusilə Financial Times və Radio Liberty, oktyabrın 1-dəki görüşün nəticəsini yeni Aİ maliyyə paketi kimi deyil, 2026-cı il ehtiyaclarının mövcud mexanizmlər hesabına ödənildiyinin təsdiqi kimi təqdim edirlər. Komissiya sözçüləri Pinyo və Uyvari oktyabrın 2-də “maliyyə boşluğu yoxdur” mövqeyini açıqlayıblar; FT isə komissarlar Dombrovskis və Kosun Ukraynanın 2027-ci il tranşının sürətləndirilməsi sorğusunun rədd edildiyini və islahatların (kiçik beynəlxalq bağlamalara vergi güzəştlərinin ləğvi, rəqəmsal platformalar üçün yeni vergi qaydaları, PEP-lər üçün maliyyə monitorinqi) siyahısının təqdim olunduğunu yazıb. Radio Liberty-nin mənbələrinə görə, bəzi Aİ rəsmiləri bəyan edilmiş kəsirin ölçüsünə təəccüblənib və xərcləmələrin səmərəliliyini və ya ehtiyacların şişirdilməsini sorğulayıblar; birgə bəyanat onlar üçün digər tərəfdaşlar və Kiyev üçün islahat xatırlatmasıdır. Fransa və Azərbaycan mənbələri materialı daha çox Aİ mexanizmləri (Ukraine Facility, Ukraine Support Loan, 28,3 milyard avrlıq təsdiqlənmiş silah tədarükləri) və prosedur nəticə ətrafında qurub, Ukraynanın kəsir narrativini isə daha az önə çıxarıb.
Mənbələr nədə fərqlənir
Mənbələr arasında əsas fərq 2026-cı il üçün xarici maliyyələşmə boşluğunun mövcudluğu məsələsindədir. Ukrayna rəsmiləri avqust-sentyabr aylarında 27 milyard dollarlıq müdafiə kəsirini, 155 milyard dollarlıq ümumi müharibə ehtiyacını və maliyyə vəziyyətinin “kritik həddə yaxın” olduğunu açıqlayıb, baş nazir Serhiy Koreçki sentyabrın 1-dən qeyri-müdafiə xərclərinə qənaət rejimi tətbiq edib, maliyyə naziri Serhiy Marçenko qeyri-hərbi ödənişlərin gecikdirilə biləcəyini və 2022-ci il likvidlik çatışmazlığı ssenarisinə yaxınlığı xəbərdarlıq edib. Oktyabrın 2-də isə Komissiyanın baş sözçüsü Paula Pinyo Ukrayna ilə birgə qiymətləndirmədən sonra 2026-cı il üçün xarici maliyyələşmə boşluğunun olmadığını və Komissiyanın heç vaxt belə boşluğu təsdiqləmədiyini açıqlayıb. İkinci fərq Ukraynanın 2027-ci il Ukraine Support Loan vəsaitlərinin 2026-ya köçürülməsi sorğusunun taleyindədir: Kiyev bunu rəsmi olaraq xahiş edib, FT isə yazıb ki, komissarlar Dombrovskis və Kos Rada sədri Stefançuka göndərdikləri məktubda sorğunun rədd edildiyini və əlavə ödənişlərin islahatların yerinə yetirilməsindən asılı olduğunu bildiriblər. Üçüncü fərq oktyabrın 1 görüşünün başlıq səviyyəsində şərhindədir: Ukrayna KİV-ləri bunu “Aİ və Ukrayna ordu və büdcə üçün pul tapdı/razılaşdırdı” kimi verib, Komissiya sözçüləri və bir sıra sonrakı məqalələr isə bunu planlaşdırılmış 2026-cı il maliyyələşdirməsinin kifayət etdiyinin təsdiqi, islahatlar yerinə yetirilsə ilin sonuna qədər təxminən 34 milyard avronun ödəniləcəyi kimi təsvir edib. Dördüncü fərq qalan 2026-cı il ödənişlərinin və 2027-ci il planlarının ölçüsündədir: bir sıra mənbələr “təxminən 34 milyard avro” (2,9 milyard avro artıq ödənilib), digərləri 2027 üçün 45 milyard avro, maliyyə naziri Marçenko isə 2027 üçün əlavə 45 milyard dollarlıq hərbi maliyyələşdirmə sorğusunu qeyd edib; Pinyo isə Aİ-nin Ukraynanın 2027-ci il kəsirini təkbaşına örtmək öhdəliyi götürmədiyini söyləyib. Beşinci fərq Ukrayna tərəfinin xərcləmələrinin səmərəliliyinə dair Avropa şübhələrinin olub-olmaması ilə bağlıdır: Radio Liberty-nin mənbələrinə görə, bəzi Aİ rəsmiləri kəsirin ölçüsünə təəccüblənib və xərcləmə səmərəliliyini və ya ehtiyacların şişirdilməsini sorğulayıblar; Ukrayna hökumətinin açıqlamaları isə bunu 90 milyard avrlıq kredit çərçivəsində adi birgə planlaşdırma prosesi kimi təqdim edib.
Kontekst
Tam miqyaslı Rusiya işğalının başlanmasından bəri Aİ və onun üzv dövlətləri Ukraynaya 227,4 milyard avro dəstək verib. 90 milyard avrlıq Ukraine Support Loan üç maliyyə aləti arasında bölüşdürülür — 60 milyard avro müdafiə, 30 milyard avro büdcə dəstəyi, hər il üçün 45 milyard avro olmaqla 2026 və 2027 illəri əhatə edir. Ukrayna 2026-cı il üçün ümumi müharibə maliyyələşmə ehtiyacını 155 milyard dollar, o cümlədən müdafiə kəsirini 27 milyard dollar olaraq açıqlayıb; hökumət bunun 7 milyard dollarını qənaət və yenidən bölüşdürmə ilə daxildən ödəməyi, qalan 20 milyard dolları isə tərəfdaşlarla danışıqlar yolu ilə həll etməyi planlaşdırıb. Baş nazir Serhiy Koreçki sentyabrın 14-də maliyyə vəziyyətini “kritik həddə yaxın” adlandırıb, sentyabrın 1-dən qeyri-müdafiə xərclərinə sərt qənaət rejimi tətbiq edib. Müdafiə naziri Yevgeni Xmara sentyabrın 28-də Aİ həmkarlarına deyib ki, 27 milyard dollarlıq əlavə ehtiyacın təxminən üçdə biri 2027-ci ilin əvvəlində tədarük ediləcək dronlar üçün avans ödənişdir, 7 milyard dolları Ukrayna özü ödəyəcək, qalanını isə Aİ kreditinin 2027-dən 2026-ya köçürülməsi hesabına həll etmək təklif olunub. Maliyyə naziri Serhiy Marçenko sentyabrın 28-də Brüsseldə 2027-ci il büdcəsində 32 milyard dollardan çox kəsir olduğunu və 2027 üçün əlavə 45 milyard dollarlıq hərbi maliyyələşdirmə sorğusunu açıqlayıb. Aİ Müdafiə və Kosmos Komissarı Andrius Kubilius 2026-cı il Ukraine Support Loan çərçivəsində 28,3 milyard avrlıq silah tədarükü cədvəllərinin tam təsdiqləndiyini söyləyib.