Tramp Zelenksini Rusiya neft zavodlarına zərbələri dayandırmağa çağırıb, Nyu-York görüşü razılaşdırılıb

Bu niyə vacibdir

Bu hadisə Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına zərbələrini davam etdirmək siyasətinə birbaşa Ağ Ev təzyiqi deməkdir. Tramp özünün Truth Social postunda Rusiyanın dizel istehsalının böyük hissəsinin Ukrayna zərbələri nəticəsində dayandığını açıq şəkildə etiraf edib – bu, Ukraynanın strateji nailiyyətinin eyni zamanda rəsmi tanınması və onu dayandırmağa çağırışıdır. Planlaşdırılan 22 sentyabr Nyu-York görüşü enerji atəşkəsi ideyasının ritorikadan konkret razılaşmaya çevrilib-çevrilməyəcəyini göstərəcək.

Nə baş verdi

20 sentyabrda prezidentlər Tramp və Zelenksi arasında baş tutan telefon danışığında Tramp Ukraynanı Rusiya neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmağa dəfələrlə çağırıb və bunu qlobal dizel yanacağı qiymətlərinin artması ilə əlaqələndirib. Axios-un mənbəyinə görə, danışıqda "dizel" sözü dəfələrlə işlədilib; Financial Times-ın yazdığına görə, Tramp mövzunu "dizel, dizel, dizel" kimi xülasə edib. Danışıq Ukrayna dronlarının Moskva neft emalı zavoduna zərbəsindən və zavodun tam dayandırılmasından bir neçə saat sonra baş tutub.

Danışıq zamanı tərəflər BMT Baş Assambleyasının yüksək səviyyəli həftəsi çərçivəsində 22 sentyabrda Nyu-Yorkda şəxsən görüşməyi razılaşdırıblar. 21 sentyabrda Tramp Truth Social-da yazıb ki, Rusiya müharibə nəticəsində dizel sənayesini itirib, çoxlu neft emalı zavodları zədələnib və müvəqqəti olaraq fəaliyyətdən çıxıb; o, "mənasız və sonsuz" müharibənin bitirilməli olduğunu və hər ay əsasən əsgərlərdən ibarət 25 000 nəfərin həlak olduğunu iddia edib. Eyni gündə Zelenksi X platformasında cavab verib ki, Ukrayna Rusiya Ukraynanın enerji sektoruna, kritik infrastrukturuna və ərzaq ixracatına hücumları dayandıracağı təqdirdə de-eskalasiya addımlarına hazırdır; o, artıq onlarla diplomatik təklif irəli sürüldüyünü və bu ideyaların Nyu-Yorkda BMT-də müzakirə olunacağını bildirib.

ABŞ-ın orta pərakəndə dizel qiyməti həftənin əvvəlində 6,50 dollara qalxaraq rekord vurub, bir il əvvəl isə 3,19 dollar olub – bu artım ABŞ-İsrailin İrana zərbələri və İranın Hörmüz boğazını bağlaması (2026-cı ilin fevralından etibarən) fonunda baş verib. Forbes Ukraine analitikləri qlobal yanacaq böhranının əsas səbəbini təxminən 10% neft tədarükünü məhdudlaşdıran Yaxın Şərq hadisələri ilə izah edib, Ukrayna zərbələrinin təsirini isə təxminən 1,5% qiymətləndirib.

Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır

Ukrayna mətbuatı hadisəni Trampın şəxsi təzyiqi kimi işıqlandırır – Ukraynanın Rusiya emalı zavodlarına zərbələrini strateji və iqtisadi baxımdan uğurlu bir silah olaraq qəbul edir və ondan imtina etməyə çağırışı birtərəfli addım kimi qiymətləndirir. Forbes Ukraine kimi analitik mənbələr Ağ Evin dizel qiymətlərinə dair izahatını rədd edərək Yaxın Şərq müharibəsi və Hörmüz boğazının blokadasını əsas səbəb kimi göstərir və bunu Trampın orta term seçkiləri ərəfəsində daxili siyasi təzyiqlə bağlı addımı kimi dəyərləndirən ekspertlərə istinad edirlər. Ukrayna xəbər agentlikləri və medianın əksəriyyəti Zelenksinin şərti de-eskalasiya formulu vurğulayır: Ukrayna yalnız Rusiya Ukraynanın enerji, kritik infrastruktur və ərzaq ixracına hücumları dayandıracağı və tərəfdaşlar tərəfindən zəmanət veriləcəyi təqdirdə qarşılıqlı addım atacaq. Eyni zamanda, 19 sentyabrda Odessa vilayətindəki Rusiya zərbəsinin 100 000-dən çox sakini işıqsız qoyması kimi faktlar tək tərəfli Ukrayna atəşkəsinin ədalətsiz olacağını göstərmək üçün istifadə olunur.

Beynəlxalq mənbələr bu barədə necə yazır

Qərb mediası Trampın Zelenskiyə təzyiqinin arxasında duran daxili siyasi kontekstə – dizel qiymətlərinin artması və orta term seçkiləri – xüsusi diqqət yetirir, eyni zamanda eyni həftədə Rusiya emalı zavodlarına zərbələrin zərərini açıq şəkildə tanıyarkən onu dayandırmağa çağırması arasındakı ziddiyyəti vurğulayır. Beynəlxalq xəbər agentlikləri və qəzetlər əsas diqqəti 22 sentyabr Nyu-York görüşünə və The Guardian-ın "Tramp enerji atəşkəsi tələb edəcək" çərçivəsinə yönəldir. Eyni zamanda, Trampın bir neçə gün əvvəl Lindsi Qrehamın Rusiya və İrana qarşı sanksiyalar qanununu imzalaması Trampın de-eskalasiya çağırışları ilə sanksiyaları eyni vaxtda uzlaşdırması kontekstində qeyd edilir. ABŞ-ın rekord dizel qiymətləri və İran müharibəsi fonunda beynəlxalq çərçivə yanacaq bazarının geosiyasi gərginliyini önə çıxarır.

Mənbələr nədə fərqlənir

Mənbələr arasında üç əsas fikir ayrılığı var. Birincisi, Tramp–Zelenksi telefon danışığının tarixi: bəzi mənbələr 20 sentyabr, digərləri 21 sentyabr göstərir. İkincisi, 20 sentyabr Moskva dron hücumu zamanı həlak olanların sayı: əksər mənbələr 2 ölü və 20 yaralı, The Guardian isə 3 ölü olduğunu yazır. Üçüncüsü, dizel qiymətlərinin əsas səbəbi haqqında: Tramp və Ağ Ev bunu əsasən Ukraynanın Rusiya emalı zavodlarına zərbələri ilə izah edir, halbuki Forbes Ukraine analitikləri və Ukrayna tərəfi başlıca səbəb kimi Yaxın Şərq hadisələrini və 2026-cı ilin fevralından davam edən Hörmüz boğazı blokadasını göstərir.

Kontekst

13 sentyabrda Tramp Zelenksini Rusiya dizelinə zərbələri dayandırmağa açıq şəkildə çağırıb, bu hücumların defisit yaratdığını iddia edib. 14 sentyabrda Tramp Ukrayna və Rusiyanın bir-birinin enerji infrastrukturasına hücum etməmək barədə razılığa gəldiyini iddia edib; Zelenksi isə Rusiyanın razılaşmaya əməl edəcəyinə dair tərəfdaş zəmanəti olacağı təqdirdə Ukraynanın iştirak etməyə hazır olduğunu bildirib. 19 sentyabrda Tramp ölən senator Lindsi Qrehamın adını daşıyan Rusiya və İrana qarşı sanksiyalar qanununu imzalayıb (Palata sənədi 16 sentyabrda təsdiqləyib). 20 sentyabrda Ukrayna dronları Moskva neft emalı zavoduna zərbə endirib və müəssisənin işi tam dayandırılıb; Rusiya hakimiyyəti bunu paytaxta ən böyük dron hücumu adlandırıb və mer Sergey Sobyanin 450 dronun vurulduğunu, ən azı 2 nəfərin öldüyünü, 20 nəfərin yaralandığını bildirib. ABŞ-da orta dizel qiyməti rekord həddə – 6,50 dollara qalxıb (bir il əvvəl 3,19 dollar), ABŞ-İsrailin İrana birgə zərbələri və İranın Hörmüz boğazını bağlaması (2026-cı il fevralından) fonunda.