Tramp Rusiya ilə dizel razılaşması imzaladı, Ukraynanı Rusiya neftayırma zavodlarına zərbələri dayandırmağa çağırdı
Oktyabrın 9-da ABŞ prezidenti Donald Tramp Vladimir Putinlə telefon danışığında 300 min–3 milyon ton Rusiya dizel yanacağının ABŞ və dünya bazarlarına tədarükü barədə razılığa gəlib və bunun üçün Rusiya sanksiyalarının bir hissəsini ləğv edib. Tramp Ukraynanı Rusiya neftayırma zavodlarına zərbələri dayandırmağa çağırıb, əks halda kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsini və silah satışını dayandıracağı ilə hədələyib və ukraynalılara yeni prezident seçməyi təklif edib. Trampın elan etdiyi “enerji atəşkəsi”nə dair razılığın olmadığı Ukrayna və şərhçilər tərəfindən bildirilib, Rusiya isə elandan bir neçə saat sonra Xarkovdakı elektrik stansiyasına zərbə endirib.
Əsas məqamlar
- 9 oktyabr: Tramp Putinlə telefon danışığında 300 min–3 milyon ton Rusiya dizelinin tədarükü və sanksiyaların bir hissəsinin ləğvi barədə razılıq əldə edib
- 12 oktyabr: CNN ABŞ-ın Ukrayna və Avropaya kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsinin və silah satışının dayandırıla biləcəyini xəbərdar etdiyini yazıb
- Tramp Ukraynaya Rusiyanın enerji obyektlərinə zərbələri dayandırmağı tələb edib və ukraynalılara “yeni prezident seçmək vaxtıdır” deyə müraciət edib
- Tramp Ukrayna və Rusiyanın “enerji atəşkəsi” barədə razılığa gəldiyini elan edib
- Rusiya elandan bir neçə saat sonra Xarkovdakı elektrik stansiyasına zərbə endirib
- Zelenski Trampın Rusiya ilə razılaşmasını Putinə “hədiyyə” adlandırıb və Ukraynanın yalnız Moskva hava hücumlarını dayandırdığı təqdirdə zərbələri dayandıracağını bildirib
- Tramp razılaşmanı “amerikalılar üçün düzgün seçim – həmişə Amerika birinci” sözləri ilə müdafiə edib
Bu niyə vacibdir
Tramp Rusiya ilə görünən yanacaq qiyməti razılaşmasını ABŞ-ın daxili siyasi gündəminə bağlayıb, eyni zamanda Ukraynadan Rusiyanın enerji infrastrukturuna zərbələri qarşılıqsız şəkildə dayandırmağı tələb edib. Kəşfiyyat məlumatlarının və silah satışının — o cümlədən ukraynalı tərəfdaşların ABŞ silahı aldığı proqramın — kəsilməsi ilə hədələmək Kiyev üçün ciddi risk yaradır. Rusiyanın elan edilmiş “enerji atəşkəsi”ndən bir neçə saat sonra Xarkovda elektrik stansiyasına zərbə endirməsi isə Trampın Rusiya ilə razılıq iddiası ilə real vəziyyət arasındakı uçurumu göstərir.
Nə baş verdi
Oktyabrın 9-da ABŞ prezidenti Donald Tramp Vladimir Putinlə telefon danışığından sonra Rusiya dizelinin 300 min–3 milyon ton həcmində ABŞ və dünya bazarlarına tədarükü barədə razılıq elan edib; razılaşma Rusiya sanksiyalarının bir hissəsinin ləğvini nəzərdə tutur. Oktyabrın 12-də CNN ABŞ-ın Ukrayna və Avropaya xəbərdarlıq etdiyini yazıb ki, Kiyev Rusiyanın enerji obyektlərinə dərin zərbələri dayandırmasa, kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsi və silah satışı dayandırıla bilər. Tramp Ukraynanı Rusiya neftayırma zavodlarına zərbələri dayandırmağa çağırıb və ukraynalılara “yeni prezident seçmək vaxtıdır” deyə müraciət edib. Tramp Ukrayna və Rusiyanın “enerji atəşkəsi” barədə razılığa gəldiyini elan edib, lakin Rusiya elandan bir neçə saat sonra Xarkovdakı elektrik stansiyasına zərbə endirib. Prezident Volodimir Zelenski razılaşmanı Putinə “hədiyyə” adlandırıb və Ukraynanın yalnız Moskva hava hücumlarını dayandırdığı təqdirdə zərbələri dayandıracağını bildirib.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Ukrayna mənbələri Zelenskinin cavab addımlarını ön plana çıkirir, Trampın razılaşmasını Putinə “hədiyyə” kimi qiymətləndirir və Rusiyanın qarşılıq vermədiyi halda Ukraynadan güzəşt tələbinin asimmetriyasını vurğulayır. Xarkovda elektrik stansiyasına zərbə Trampın Rusiya ilə razılıq iddiası ilə reallıq arasındakı uçurumun sübutu kimi göstərilir. Ukrayna ekspertləri (Şamşur, Yarış, Dubovik, Denisenko) Avropa dəstəyinin möhkəmləndirilməsi, cəbhə xəttinin sabitləşməsi and nəqliyyat idarəçiliyinin ABŞ-ın noyabr ara seçkiləri öncəsi Trampın mövqeyini dəyişə biləcək addımlar kimi təhlil edirlər.
Beynəlxalq mənbələr bu barədə necə yazır
Beyin mərkəzləri and xarici analitiklər (Anne Applebaum in The Atlantic, Politico analitikləri, Nathalie Tocci, Tim Willasey-Wilsey) strateji dönüşü vurğulayır: ABŞ prezidentinin öz imzaladığı qanunları pozaraq Rusiya sanksiyalarını ləğv etməsi, eyni zamanda Ukraynadan Rusiya neftayırma zavodlarına zərbələri qarşılıqsız dayandırmağı tələb etməsi. Kəşfiyyat məlumatlarının, silah satışının və ya Starlink girişinin kəsilməsi riskləri qeyd edilir, Trampın Ukraynaya dəstəyi əvvəlcədən azaltdığı üçün Kiyev üzərindəki təzyiq vasitələrinin zəiflədiyi bildirilir. Müşahidələr arasında ABŞ-ın xarici siyasətinin qeyri-müəyyən olduğu and demokratik seçilmiş liderdən çox avtoritar liderin daha yaxşı qarşılandığı da yer alır.
Mənbələr nədə fərqlənir
Tramp Ukrayna və Rusiyanın “enerji atəşkəsi” barədə razılığa gəldiyini iddia edib; Ukrayna and şərhçilər Rusiyanın razılığının təsdiqinin olmadığını and elandan bir neçə saat sonra Xarkovdakı elektrik stansiyasına zərbəni Rusiyanın uyğunsuzluğunun sübutu kimi göstərir. Tramp Ukraynanı danışıqları blok etməkdə günahlandırıb; Ukrayna tərəfi and analitiklər Ukraynanın dəfələrlə atəşkəs təklif etdiyini, Rusiyanın isə atəşkəsdən and substantiviyyətli danışıqlardan imtina etdiyini bildirir. Tramp Rusiya dizeli razılaşmasını ABŞ yanacaq qiymətlərini aşağı salmaq üçün əhəmiyyətli addım kimi qiymətləndirib; analitiklər Rusiya həcmlərinin ABŞ bazarına təsir göstərmək üçün çox kiçik olduğunu and razılaşmanın ABŞ ara seçkiləri ilə bağlı siyasi göstəriş olduğunu deyirlər.
Kontekst
ABŞ-da dizel yanacağının qiyməti orta hesabla gallon başına təxminən $6.5-ə çatıb, bu da müharibədən əvvəlki səviyyədən təxminən 73% yuxarıdır; qiymət artımının bir hissəsi İrana qarşı ABŞ müharibəsi ilə bağlı Yaxın Şərqdə neft tədarükü marşrutlarının pozulması ilə əlaqələndirilir. Ukraynada cəmi bir neft emalı zavodu fəaliyyət göstərir və o da Rusiya hücumlarına məruz qalır, Rusiyanın isə geniş emalı şəbəkəsi var. Elan edilmiş “enerji atəşkəsi” yalnız neft emalı zavodlarına zərbələri əhatə edir, Ukraynanın elektrik stansiyalarına və digər infrastrukturuna geniş hücumları əhatə etmir. Rusiya Ukraynanın atəşkəs təkliflərini and seçkilər daxil olmaqla əks təklifləri rədd edib. Tramp ilk prezidentliyi dövründə Rusiya ilə “böyük sövdələşmə” ideyasını irəli sürmüşdü.