Tramp Putinlə danışıq etdi, Rusiya dizel yanacağının ABŞ-a tədarükünü razılaşdırdı və Zelenskini istefaya çağırdı
Oktyabrın 9-da ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə telefon danışığı aparıb və 300 mindən 3 milyon tonadək Rusiya dizel yanacağının ABŞ və dünya bazarlarına tədarükünü razılaşdırıb. Danışıqdan sonra Tramp Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskini hədəf alaraq onu müharibəni bitirə bilib-bitməməkdə tənqid edib və Ukraynanın "yeni prezident seçməsinin vaxtı çatdığını" deyib. Zelenski razılaşmanı "zəiflik" və "Putina hədiyyə" adlandırıb, ABŞ Xəzinədarlığı isə Rusiya mənşəli dizel yanacağının idxalına icazə verən ümumi lisenziya verib. Konqresdə respublikaçı Brayan Fitcpatrik Rusiya neft alışını bloklamaq üçün yeni qanun layihəsi hazırladığını açıqlayıb.
Əsas məqamlar
- 9 oktyabr – Tramp Putinlə telefon danışığı aparıb, 300 min–3 milyon ton Rusiya dizelinin ABŞ və dünya bazarlarına tədarükü razılaşdırılıb
- Rusiya 2026-cı ilin iyulunda Ukraynanın neft emalı zavodlarına zərbələri fonunda tətbiq etdiyi dizel ixracı qadağasını vaxtından əvvəl ləğv edib
- ABŞ Xəzinədarlığı Rusiya mənşəli dizelin satışı, tədarükü, boşaldılması və idxalı ilə bağlı əməliyyatlara 7 aprel 2027-ci ilədək icazə verən ümumi lisenziya verib
- Tramp Zelenskinin müharibəni bitirə bilib-bitməməsini tənqid edərək Ukraynanın "yeni prezident seçməsinin vaxtı çatdığını" açıqlayıb; İlon Mask bunu X-də dəstəkləyib
- Zelenski razılaşmanı "zəiflik", "Putinə hədiyyə" və Ukraynanı "ekran kimi istifadə edən" ABŞ-ın addımı adlandırıb
- 10 oktyabr – respublikaçı konqresmen Brayan Fitcpatrik Rusiya neft alışını bloklamaq üçün "Ronald Reyqan Sülh Güclə" adlı qanun layihəsini discharge proseduruna daxil etməyi planlaşdırıb
- Mayamidə ABŞ, Ukrayna, Avropa və NATO nümayəndələri arasında gedən danışıqlar razılaşma xəbərindən sonra erkən başa çatıb; Ukrayna nümayəndə heyəti geri qayıtmağa başlayıb
Bu niyə vacibdir
Saziş ABŞ-ın sanksiyalar siyasətində kəskin dönüşü simvolizə edir: Xəzinədarlıq 2027-ci ilin aprelinədək Rusiya dizelinin idxalına icazə verən ümumi lisenziya verib və bu addım Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmaqdan imtina etməsindən sonra atılıb. Trampın Zelenskinin istefasına çağırışı və bunu Maskın dəstəkləməsi birbaşa Ukraynanın daxili siyasətinə müdaxilədir və Ukrayna XİN rəhbərinin mövqeyi ilə ziddiyyət təşkil edir. Rusiya eyni zamanda maksimum hədəflərini təkrarlayıb, sülh danışıqlarını rədd edib və sentyabr Dövlət Duması seçkiləri zamanı Ukraynanın guya Rusiya seçki infrastrukturasına zərbələr endirdiyinə dair ISW-in təsdiqləmədiyi iddialar irəli sürüb. Mayamidəki danışıqların erkən bitməsi və respublikaçı Fitcpatrikin discharge proseduruna müraciət etməsi göstərir ki, Trampın partiyasının daxilində və Konqresdə ciddi müqavimət mövcuddur.
Nə baş verdi
9 oktyabr 2026-cı ildə ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya lideri Vladimir Putinlə telefon danışığı aparıb. Danışıq zamanı 300 mindən 3 milyon tonadək Rusiya dizel yanacağının ABŞ və dünya bazarlarına tədarükü razılaşdırılıb; Rusiya 2026-cı ilin iyulunda Ukraynanın neft emalı zavodlarına zərbələri fonunda tətbiq etdiyi dizel ixracı qadağasını vaxtından əvvəl ləğv edib. ABŞ Xəzinədarlığı OFAC vasitəsilə Rusiya mənşəli dizelin satışı, tədarükü, boşaldılması və idxalı ilə bağlı əməliyyatlara 7 aprel 2027-ci ilədək icazə verən ümumi lisenziya verib. Axios-un yazdığına görə, bu qərar Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmaqdan imtinasından sonra verilib. Danışıqdan sonra Tramp Ukrayna Prezidenti Zelenskini müharibəni bitirə bilib-bitməməkdə tənqid edib, onun müqavilə bağlamaq istəmədiyini iddia edib və Ukraynanın "yeni prezident seçməsinin vaxtı çatdığını" açıqlayıb. Həmin axşam Zelenski bu addımı "zəriflik", "Putinə hədiyyə" və Ukrayna şəhərlərinə qarşı terroru gücləndirəcək bir addım adlandırıb, Mayamidə ukraynalı danışıqçıların ekran kimi istifadə edildiyini bildirib. İlon Mask X platformasında Zelenskinin "çox uzağa getdiyini" və Ukraynanın yeni liderə ehtiyacı olduğunu yazıb. Mayamidə ABŞ, Ukrayna, Avropa ölkələri və NATO nümayəndələri arasında gedən danışıqlar razılaşma xəbərindən sonra erkən başa çatıb, Ukrayna nümayəndə heyəti evə qayıtmağa başlayıb. 10 oktyabrda respublikaçı konqresmen Brayan Fitcpatrik (Ukrayna Caucus üçhüzurbaşçısı) Rusiya neft alışını bloklamaq üçün "Ronald Reyqan Sülh Güclə" adlı qanun layihəsini discharge proseduruna daxil etməyi planlaşdırdığını açıqlayıb; respublikaçı Don Beykon həmmüəllif olmağa razılıq verib.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Bütün mənbələr ukraynalıdır və Tramp-Putin sazişini Ukraynanın mövqeyini zəiflədən güzəşt kimi təqdim edir. Zelenski və Xarici İşlər naziri Andri Sibiha razılaşmanı "zəiflik" və "Putinə hədiyyə" adlandırıb, ABŞ-ın Mayamidəki görüşü ekran kimi istifadə etdiyini vurğulayıb və seçki hüququnun yalnız ukraynalı xalqa məxsus olduğunu bildiriblər. Ukrayna rəsmiləri qeyd edirlər ki, Rusiya üçün sanksiyaların yumşaldılması müharibənin maliyyələşməsinə xidmət edir və Zelenskinin istefasına çağırış Rusiyanın uzunmüddətli strategiyasının tərkib hissəsidir. Ukrayna KİV-ləri Kellog, Conson, Fitcpatrik, The Telegraph redaksiya heyəti, Avropa liderləri və hətta Laura Lumer kimi Tramp tərəfdarı şəxslər də daxil olmaqla beynəlxalq müttəfiqlərin Ukraynanı dəstəklədiyini və Trampı tənqid etdiyini ön plana çıxarır, eləcə də Trampın Rusiya yanacağını almaq qərarının arxasında duran yanacaq bazarı kontekstini (Çinin dizel ixracını dayandırması, Hörmuz boğazı, İran faktoru) izah edir.
Mənbələr nədə fərqlənir
İki əsas fikir ayrılığı mövcuddur. Birincisi, Putinin sülhə hazır olub-olmadığı: Tramp açıq şəkildə bildirib ki, Putin "çox-çox istəyir" və müqavilə bağlamaq istəyir, Putinin köməkçisi Yuri Uşakov isə Putinin sülh danışıqlarının mümkünlüyünü rədd etdiyini və Rusiyanın "bütün məqsədlərinə" nail olana qədər döyüşü davam etdirəcəyini söyləyib; ISW Putinin sentyabr Dövlət Duması seçkiləri zamanı Ukraynanın Rusiya seçki infrastrukturasına zərbələr endirdiyinə dair iddiaların əsassız olduğunu qiymətləndirib. İkincisi, sülh razılaşmasının olmamasına görə məsuliyyətin bölüşdürülməsi: Tramp Zelenskinin müharibəni bitirə bilib-bitməməsini və "iki il əvvəl daha əlverişli müqavilə" bağlaya biləcəyini iddia edib; ISW, Zelenski, Sibiha, Kellog, Conson, The Telegraph redaksiya heyəti, Kaya Kallasyon, Finlandiya və Estoniya baş nazirləri isə Kremlinin güzəştə getmədiyini, Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına zərbələrinin müharibədə özünümüdafiə aktı olduğunu vurğulayıblar.
Kontekst
Qlobal yanacaq qiymətləri 2026-cı ilin fevralından etibarən ABŞ-İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatları, İranın Hörmuz boğazını bağlaması və İran-Rusiya neftinə sanksiyalar fonunda sürətlə qalxıb; Çin 2026-cı ilin martından etibarən dizel, benzin və aviasiya yanacağı üçün sərt aylıq kvota sistemi tətbiq edib və kommersiya ehtiyatlarını tükəndirib. Rusiya 2026-cı ilin iyulunda Ukraynanın neft emalı zavodlarına zərbələri fonunda dizel ixracına qadağa qoyub və bu qadağanı 9 oktyabrda vaxtından əvvəl ləğv edib. ISW dəfələrlə qiymətləndirib ki, Ukrayna, ABŞ və Avropa Rusiyanın güzəştinə səbəb olacaq müxtəlif atəşkəs və sülh variantları təklif edib, Kremlin isə onları ardıcıl olaraq rədd edib və Ukraynanın tam təslim olmasını zəruri edən müharibə məqsədlərini təkrarlayıb.