Tramp Belarusa böyük miqyaslı kalium gübrəsi alışı elan etdi, Litva etiraz etdi
ABŞ Prezidenti Donald Tramp 21 sentyabrda Belarusa böyük miqyaslı kalium gübrəsi alışının hazırlandığını açıqlayıb. O, Belarus kaliumunun ABŞ-ın Kanadaya ödədiyindən xeyli ucuz olacağını bildirib. Litva Seimasının Xarici İşlər Komitəsinin rəhbəri isə ölkəsinin bu razılaşma haqqında məlumatlandırılmadığını deyib.
Əsas məqamlar
- 21 sentyabrda Tramp Truth Social-da Belarusla böyük miqyaslı kalium alışı üzərində işləndiyini elan edib.
- Tramp Belarus kaliumunun Kanadaya ödədiyi qiymətdən xeyli aşağı olacağını, bunun ABŞ fermerləri və rancherləri üçün yaxşı xəbər olduğunu söyləyib.
- Mart 2025-ci ildə Tramp administrasiyası Belaruskali və Belarus Kaliy Şirkətinə qarşı sanksiyaları siyasi məhbusların azad edilməsi şərti ilə ləğv edib.
- 16 sentyabrda ABŞ-ın Belarus üzrə xüsusi elçisi Con Coale (Coale/Cole) Minskdə 25 siyasi məhbusun azad edildiyini açıqlayıb; müqabilində ABŞ Lakokraska və Bellesbumprom-a qarşı sanksiyaları ləğv edib.
- Litva Seiması Xarici İşlər Komitəsinin rəhbəri Remigijus Motuzas Litvanın bu razılaşmaya dair məlumatlandırılmadığını və Belarus əleyhinə AB sanksiyalarının fevralın sonuna qədər qüvvədə olduğunu bildirib.
- Motuzas Litva, Polşa və Ukraynanın Belarus kaliumunun tranzitinə icazə vermək üçün sanksiyaları ləğv etməsi barədə ABŞ-ın may 2025-dəki müraciətini xatırladıb.
- Belarus özünü prezident elan edən Aleksandr Lukaşenko ölkəsinin ABŞ-ın tələb etdiyi həcmdə kalium tədarük edə bilməyəcəyini deyib.
Bu niyə vacibdir
Razılaşma Qərb sanksiyalarının kəsməyə çalışdığı Lukaşenko rejimi üçün əhəmiyyətli valyuta axınını yenidən açardı. ABŞ eyni zamanda Litva, Polşa və Ukraynanı Belarus kaliumuna öz məhdudiyyətlərini ləğv etməyə və tranzitə icazə verməyə məcbur etməklə transatlantik müttəfiqləri çətin vəziyyətə salır. Tramp bunu ABŞ-Kanada ticarət müharibəsi və yaxınlaşan aralıq seçkiləri fonunda Kanada tədarükünə ucuz alternativ kimi təqdim edib, Litvanın açıq reaksiyası isə göstərir ki, AB üzvləri onlarla məsləhətləşmədən aparılan ABŞ-Belarus iqtisadi razılaşmasına cəlb olunurlar.
Nə baş verdi
ABŞ Prezidenti Donald Tramp 21 sentyabr 2026-cı il tarixində Truth Social hesabında Vaşintonun Belarusa böyük miqyaslı kalium gübrəsi alışı üzərində işlədiyini açıqlayıb. O, Belarus kaliumunun ABŞ-ın Kanadaya hazırda ödədiyindən xeyli ucuz olacağını və bunun amerikalı fermerlər və rancherlər üçün yaxşı xəbər olduğunu söyləyib. Açıqlamadan sonra Litva Seimasının Xarici İşlər Komitəsinin rəhbəri Remigijus Motuzas Litvanın razılaşma haqqında məlumatlandırılmadığını bildirib; o, Belarus əleyhinə AB sanksiyalarının fevralın sonuna qədər qüvvədə olduğunu xatırladıb və Litvanın ABŞ-Belarus razılaşmasına təsir göstərə bilməyəcəyini əlavə edib. Mart 2025-ci ildə Tramp administrasiyası Belaruskali və Belarus Kaliy Şirkətinə qarşı sanksiyaları siyasi məhbusların azad edilməsi şərti ilə ləğv edib; 16 sentyabr 2025-ci ildə ABŞ-ın Belarus üzrə xüsusi elçisi Con Coale (bəzi mənbələrdə "Cole") Minskdə 25 siyasi məhbusun azad edildiyini açıqlayıb, müqabilində ABŞ Lakokraska və Bellesbumprom-a qarşı sanksiyaları ləğv edib. May 2025-də ABŞ Litva, Polşa və Ukraynadan Belarus kaliumunun tranziti üçün sanksiyaları ləğv etmələrini istəyib.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Ukrayna dilindəki mənbələr ABŞ-ın Ukraynaya Belarus gübrələri üzərindəki məhdudiyyətləri ləğv etmək üçün təzyiqini xüsusi qabardır. Onlar Belarus kaliumunu "Lukaşenko rejimini maliyyələşdirmənin mühüm mənbəyi" kimi təqdim edərək siyasi və müharibə-maliyyə ölçüsünə diqqət çəkirlər. Litvanın açıq reaksiyası ABŞ addımının avropa müttəfiqləri üçün gözlənilməz olduğuna və tranzit məsələsinin Ukrayna üçün xüsusi həssaslığına dair sübut kimi göstərilir.
Beynəlxalq mənbələr bu barədə necə yazır
Beynelxalq mənbələr, o cümlədən Bloomberg, Trampın açıqlamasını ABŞ-Kanada arasında kəskinləşən ticarət müharibəsi və yaxınlaşan ABŞ aralıq seçkiləri kontekstində qiymətləndirir. Onlar amerikalı fermerlər və rancherlər üçün iqtisadi bucağı vurğulayır, Trampın Belarus kaliumunu Kanada tədarükündən ucuz alternativ kimi təqdim etdiyini qeyd edirlər. Hesabatlar ABŞ-ın Kanada mallarına tətbiq etdiyi tariflərin neft, kalium və strateji metallar kimi əsas resursları istisna etdiyini, bunun razılaşmanın təmiz bazar addımından çox Kanada siyasi mesajı olduğunu göstərdiyini bildirir.
Mənbələr nədə fərqlənir
Mənbələr razılaşmanın həyata keçirilə bilib-bilməyəcəyi barədə fərqlənir: Tramp böyük miqyaslı alış elan edib, Lukaşenko isə Belarusun ABŞ-ın tələb etdiyi həcmdə kalium tədarük edə bilməyəcəyini açıq şəkildə deyib. Siyasi məhbus mübadiləsinin şərhində də fərq var: bəzi faktlar mart 2025-ci ildə Belaruskali və Belarus Kaliy Şirkətinə qarşı sanksiyaların ləğvini siyasi məhbusların azad edilməsi şərti ilə izah edir, digərləri isə sentyabr 2025-də ABŞ-ın Lakokraska və Bellesbumprom-a qarşı sanksiyaları 25 məhbusun azad edilməsi müqabilində ləğv etdiyini ayrıca hadisə kimi təsvir edir. Bundan əlavə, ABŞ-ın Belarus üzrə xüsusi elçisinin soyadı bəzi mənbələrdə "Coale", digərlərində "Cole" kimi verilir.
Kontekst
Qərb sanksiyaları Belarusda siyasi repressiyalar və Minskin Rusiyaya Ukraynaya qarşı müharibəni dəstəkləməsi ilə bağlı qoyulub; kalium bu sanksiyalardan əvvəl Belarus üçün mühüm valyuta mənbəyi idi. 2021-ci ildə, sanksiyalardan əvvəlki il, Belarus ABŞ-a 700 mindən çox ton kalium gübrəsi tədarük edib; həmin il ABŞ-ın ümumi kalium idxalı təxminən 13 milyon ton olub və bunun təxminən 90%-i Kanadadan gəlib. Kanada dünyanın ən böyük kalium ixracatçılarından biri olaraq qalır. ABŞ-ın Kanada mallarına tətbiq etdiyi tariflər hazırda neft, kalium və strateji metallar kimi əsas resurs idxalına şamil olunmur. May 2025-ci ildə ABŞ Litva, Polşa və Ukraynadan Belarus kaliumunun tranzitini təmin etmək üçün öz sanksiyalarını ləğv etmələrini istəyib.