Tramp Belarusdan kalium gübrəsi alınması üzrə "böyük" saziş hazırladıqlarını elan etdi
21 sentyabr 2025-ci ildə ABŞ Prezidenti Donald Tramp Truth Social-da Vaşinqtonun Belarusdan kalium gübrəsi alınması üzrə "böyük miqyaslı" saziş hazırladığını elan edib və bunu amerikalı fermerlər üçün yaxşı xəbər adlandırıb. Belarusun özünü prezident elan edən Aleksandr Lukaşenko isə bildirib ki, Belarusun ABŞ-a tələb olunan həcmdə kalium gübrəsi tədarük etmək imkanı yoxdur, çünki bütün həcmlər artıq kontraktlaşdırılıb.
Əsas məqamlar
- 21 sentyabr 2025-ci ildə Donald Tramp Truth Social platformasında Belarusdan kalium gübrəsi alınması üzrə "böyük miqyaslı" saaziş hazırladıqlarını elan edib.
- Tramp Belarus kaliumunun ABŞ-ın Kanadaya hazırda ödədiyi qiymətdən xeyli aşağı olacağını bildirib.
- Aleksandr Lukaşenko Belarusun ABŞ-a tələb olunan həcmdə kalium gübrəsi verə bilməyəcəyini, çünki bütün həcmlərin kontraktlaşdırıldığını deyib.
- Mart 2025-ci ildə Tramp administrasiyası siyasi məhbusların azadlığa buraxılması müqabilində Belaruskali və Belarus Kaliy Şirkətinə qarşı sanksiyaları ləğv edib.
- 16 sentyabr 2025-ci ildə ABŞ-ın Belarus üzrə xüsusi elçisi Con Col Minskə səfəri zamanı 25 siyasi məhbusun azad edildiyini elan edib, ardınca ABŞ Lakokraska və Bellesbumprom şirkətlərinə qarşı sanksiyaları da ləğv edib.
- Litva XİN rəhbəri Kęstutis Budrys Belarus əleyhinə sanksiyaların yumşaldılması üçün əsas olmadığını, təxminən 1000 siyasi məhbusun hələ də həbsdə olduğunu bildirib.
- Litva və ümumilikdə Aİ Belarus əleyhinə sanksiyaları fevralın sonunadək saxlayacaq; sazişin həyata keçirilməsi üçün Belaruskali məhsullarının Litva ərazisindən Klaypeda limanına tranzitinə Aİ-nin razılığı tələb olunur.
Bu niyə vacibdir
Elan edilmiş saziş Qərb sanksiyalarının bir hissəsinin Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsinə görə tətbiq edildiyi Lukaşenko rejimi ilə ABŞ-ın iqtisadi əlaqələrini dərinləşdirəcək. Belarusdan kalium alınması Minsk üçün yeni gəlir mənbəyi yaradacaq, halbuki Belarus gübrəsinin Aİ və qonşu ölkələr ərazisindən tranziti hələ də sanksiyalarla məhdudlaşdırılır. ABŞ və Aİ/Baltikyanı ölkələrin Belarus siyasətindəki fərq bu hadisə ilə daha aydın görünür və transatlantik əməkdaşlığı çətinləşdirir. Tramp administrasiyasının Belaruskali, Belarus Kaliy Şirkəti, Lakokraska və Bellesbumproma qarşı sanksiyaları siyasi məhbusların azad edilməsi müqabilində ləğv etməsi Minskə qarşı daha geniş normallaşma xəttinin davam etdiyini göstərir. Lukaşenkonun Belarusun tələb olunan həcmləri verə bilməyəcəyi iddiası isə elan edilmiş sazişin kommersiya baxımından real olub-olmadığına şübhə yaradır.
Nə baş verdi
21 sentyabr 2025-ci ildə ABŞ Prezidenti Donald Tramp şəxsi Truth Sosial hesabında Vaşinqtonun Belarusdan kalium gübrəsi alınması üzrə "böyük miqyaslı" saziş hazırladığını elan edib. Tramp Belarus kaliumunun ABŞ-ın Kanadaya hazırda ödədiyi qiymətdən xeyli aşağı olacağını vurğulayıb və sazişi amerikalı fermerlər üçün yaxşı xəbər adlandırıb. Eyni gündə Belarusun özünü prezident elan edən Aleksandr Lukaşenko isə bildirib ki, bütün həcmlər artıq kontraktlaşdırıldığı üçün Belarus ABŞ-a lazımi miqdarda kalium gübrəsi verə bilməz. BMT Baş Assambleyası çərçivəsində Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə birgə mətbuat konfransında Tramp həmçinin sazişin Rusiyaya xeyir gətirməyəcəyini söyləyib. Sazişin reallaşması üçün Litva ərazisindən Klaypeda limanına tranzitə dair Aİ sanksiyalarının yumşaldılması tələb olunur ki, bu da hazırda mövcud məhdudiyyətlər səbəbindən mümkün deyil. Litva XİN rəhbəri Kęstutis Budrys BMT Baş Assambleyası zamanı müsahibədə Aİ-nin Belarus əleyhinə sanksiyaları yumşaltmaq üçün heç bir əsası olmadığını, təxminən min nəfərin siyasi məhbus kimi hələ də həbsdə qaldığını bildirib. Litva Seymasının Xarici İşlər Komitəsinin sədri Remigijus Motuzas Litvanın ABŞ-Belarus sazişindən xəbərsiz olduğunu və Litvanın bu razılaşmalara təsir göstərə bilməyəcəyini qeyd edib.
Mənbələr nədə fərqlənir
Tramp böyük miqyaslı saziş elan etdiyi halda, Lukaşenko Belarusun ABŞ-a tələb olunan həcmdə kalium gübrəsi verə bilməyəcəyini, çünki bütün həcmlərin artıq kontraktlaşdırıldığını bildirib — bu, tərəflərin sazişin kommersiya reallığı barədə fərqləndiyini göstərir. Mənbələr həmçinin 2025-ci ilin martındakı Belaruskali və Belarus Kaliy Şirkətinə qarşı sanksiyaların ləğvi ilə 16 sentyabr sonrası Lakokraska və Bellesbumproma qarşı sanksiyaların ləğvinin eyni siyasi məhbus buraxılışına, yoxsa ayrı-ayrı razılaşmalara aid olub-olmadığı barədə fərqlənir. Bundan əlavə, ABŞ xüsusi elçisinin soyadının mənbələrdə "Coale" və "Cole" variantlarında yazılması da qeyd olunan fərqlərdəndir.
Kontekst
2025-ci ilin martında Tramp administrasiyası Belaruskali və Belarus Kaliy Şirkətinə qarşı sanksiyaları siyasi məhbusların azad edilməsi müqabilində ləğv edib. 16 sentyabr 2025-ci ildə ABŞ-ın Belarus üzrə xüsusi elçisi Con Col Minskə səfəri zamanı 25 siyasi məhbusun azad edildiyini elan edib, ardınca ABŞ Lakokraska və Bellesbumprom şirkətlərinə qarşı sanksiyaları da ləğv edib. Sanksiyalardan əvvəl kalium Belarus üçün mühüm xarici valyuta mənbəyi idi: 2021-ci ildə Belarus ABŞ-a 700 min tondan çox kalium gübrəsi tədarük edib, ümumi ABŞ idxalı isə təxminən 13 milyon ton olub və bunun demək olar ki, 90%-i Kanadadan gəlib. Kanadanın dünyada ən böyük kalium tədarükçüsü olduğu və Kanada ixracının 53%-inin ABŞ-a yönəldiyi, ABŞ ehtiyaclarının 80%-ni qarşıladığı bildirilir. May 2025-ci ildə ABŞ Litva, Polşa və Ukraynadan Belarus kaliumunun ərazilərindən tranzitinə icazə vermək üçün sanksiyaları yumşaltmağı xahiş edib; hazırda Aİ sanksiyaları Belarus gübrəsinin Litva vasitəsilə Klaypeda limanına tranzitini bloklayır. Litva Belarusu Aİ üzv dövlətlərinə qarşı hibrid əməliyyatlar — o cümlədən miqrasiya axınlarından təzyiq vasitəsi kimi istifadə, qaçaqmalçılıq və sərhəd üzərindən şar buraxılması — ilə günahlandırır, sentyabrda isə Belarus Polşa və Litva yaxınlığında, o cümlədən Suvalki dəhlizi yaxınlığında dördgünlük hərbi təlimlər keçirib. Trampın elanı ABŞ-da ara seçkiləri ərəfəsində və Kanada ilə qarşılıqlı idxal rüsumları ilə müşayiət olunan ticarət müharibəsi şəraitində verilib; ABŞ rüsumları Kanadadan alınan neft, kalium və kritik xammallar kimi bəzi əhəmiyyətli təbii ehtiyatlara şamil olunmur.