Ukrayna büdcəsi 9 ayda plana görə 49,5 milyard qrivna itirib
Ukrayna Ali Radasının Büdcə Komitəsinin sədri Roksolana Pidlasanın açıqlamasına görə, 2026-cı ilin 9 ayı ərzində dövlət büdcəsinin ümumi fondu plana nisbətən 49,5 milyard qrivna az vəsait toplayıb. İxrac ƏDV-si, daxili ƏDV, aksiz və dividendlər üzrə kəskin azadolmalar müşahidə olunub; əsas səbəb kimi Rusiyanın ukraynalı biznesə zərbələri göstərilib. Büdcə vəziyyəti kritik olaraq qalır və bunun ikinci Aİ makromaliyyə yardımı tranzının (4,26 milyard dollar) alınmasından asılı olduğu bildirilir.
Əsas məqamlar
- 9 ay ərzində büdcənin ümumi fondu plana görə 49,5 milyard qrivna az vəsait toplayıb, bunun 32 milyardı avqust–sentyabr aylarına düşür.
- İxrac ƏDV-si üzrə 35,7 milyard qrivna (planın 6,8%-i), daxili istehsal ƏDV-si üzrə 32,9 milyard qrivna (11,4%) az daxilolma var.
- Daxili aksiz üzrə 19,1 milyard qrivna (16,5%), dövlət müəssisələrinin dividendləri üzrə 10,8 milyard qrivna (16%) planın gerisində qalıb.
- Müəssisələrin mənfəət vergisi üzrə plan 29 milyard qrivna (12%), şəxsi gəlir vergisi və hərbi yığımlar üzrə 6,6 milyard qrivna (2,6%) artıqlaması ilə icra olunub.
- 9 ayda ümumi fonda beynəlxalq qrantlar istisna olmaqla 1,9 trilyon qrivna daxil olub; ən böyük mənbə ixrac ƏDV-si (491 milyard qrivna) olub.
- Müdafiə xərcləri ümumi fond xərclərinin 61,3%-ni (2 trilyon qrivna) təşkil edib, borcun ödənilməsinə 427,9 milyard, xidmət edilməsinə 275,2 milyard qrivna yönəlib.
- Yanvar–sentyabrda ümumi fondun xərclərini qarşılamaq üçün təxminən 22 milyard dollar beynəlxalq yardım istifadə olunub; Aİ-nin ikinci tranzı 4,26 milyard dollardır.
- Pidlasaya görə, Aİ-nin ikinci makromaliyyə tranzı alınana qədər büdcə vəziyyəti kritik olaraq qalacaq.
Bu niyə vacibdir
Yarım milyard qrivnaya yaxın azadolma büdcənin dayanıqlığını pozur: demək olar ki, bütün əsas vergi maddələri planı yerinə yetirməyib, bu da tək-tək hallardan deyil, müharibənin iqtisadiyyata sistematik təsirindən xəbər verir. Xərclərin 61%-dən çoxunun müdafiəyə yönəlməsi büdcəni xarici maliyyələşdirmədən və borclanmadan asılı edir, Aİ və digər beynəlxalq yardımının gecikməsi isə riski daha da artırır. Rusiya zərbələri ilə birbaşa əlaqələndirilməsi problemi hərbi-siyasi kontekstdə qoyur və 2027-ci ildə proqnozlaşdırılan 175 milyard dollarlıq müdafiə xərcləri ilə birgə qiymətləndirilməlidir.
Nə baş verdi
Ali Rada Büdcə Komitəsinin sədri Roksolana Pidlasa 2026-cı ilin yanvar–sentyabr hesabatlarını açıqlayıb. Ümumi fonda plana nisbətən 49,5 milyard qrivna az vəsait daxil olub; bunun 32 milyardı son iki ayda – avqust və sentyabrda yaranıb. İxrac ƏDV-si 35,7 milyard qrivna (planın 6,8%-i), daxili ƏDV 32,9 milyard (11,4%), daxili aksiz 19,1 milyard (16,5%), dövlət şirkətlərinin dividendləri 10,8 milyard (16%) planın gerisində qalıb. Müəssisələrin mənfəət vergisi 29 milyard qrivna (12%) və şəxsi gəlir vergisi ilə hərbi yığım 6,6 milyard qrivna (2,6%) artıqlaması ilə icra olunub. Ümumi fonda beynəlxalq qrantlar istisna olmaqla 1,9 trilyon qrivna yığılıb; ən böyük mənbə ixrac ƏDV-si (491 milyard), ardınca mənfəət vergisi (270 milyard) və şəxsi gəlir vergisi ilə hərbi yığım (266,3 milyard) gəlib.
Xərclər tərəfdə müdafiə 2 trilyon qrivna ilə ümumi fond xərclərinin 61,3%-ni tutub. Borcun ödənilməsinə 427,9 milyard, xidmət edilməsinə 275,2 milyard, sosial müdafiə və veteran dəstəyinə 342,6 milyard, tibbi zəmanət proqramına 144 milyard, müəllim əməkhaqqısına 116,7 milyard, baza və əlavə dotasiyalara 48,5 milyard qrivna yönəlib. Dövlət istiqrazları (ОВДП) vasitəsilə 350,6 milyard qrivna cəlb olunub, yanvar–sentyabrda ümumi fondun xərclərini qarşılamaq üçün təxminən 22 milyard dollar beynəlxalq yardım istifadə edilib. Pidlasa əsas səbəb kimi Rusiyanın ukraynalı biznesə davamlı zərbələrini göstərib və Aİ-nin 4,26 milyard dollarlıq ikinci makromaliyyə yardımı tranzı alınana qədər vəziyyətin kritik olaraq qalacağını bildirib. Hökumət həmçinin ƏDV-nin 1 faiz artırılaraq biznesin sığortasına yönləndirilməsini planlaşdırır.
Kontekst
1 sentyabr 2026-cı ildə baş nazir Serhiy Koretski sərt qənaət rejimi elan edib, 14 sentyabrda isə dövlət maliyyəsinin kritik həddə yaxınlaşdığını və 29,5 milyard dollarlıq beynəlxalq yardımın qanun layihələrinin gecikməsi səbəbindən risk altında ola biləcəyini bildirib. Maliyyə naziri Serhiy Marchenko 4 sentyabrda müharibə başlayandan bəri büdcə vəziyyətinin bu qədər gərgin olmadığını deyib. Prezident Zelenski 24 avqustda ordunun 27 milyard dollar çatışmazlığı olduğunu açıqlayıb, beş gün sonra müdafiə naziri Yevgen Xmara eyni rəqəmi təsdiqləyib. 15 sentyabrda Aİ komissarları Valdis Dombrovskis və Marta Kos Ukraynanın əlavə 27 milyard dollarlıq müdafiə sorğusuna cavab olaraq Rada deputatlarına artıq razılaşdırılmış Aİ maliyyələşməsi üçün tələb olunan qanunların siyahısını göndərib. 28 sentyabrda hökumət dövlət xərclərinin prioritetləşdirilməsi haqqında qərar qəbul edib. Müdafiə Nazirliyi 2027-ci ildə müdafiə xərclərinin 175 milyard dollara qədər artacağını proqnozlaşdırır.