Putin Valdayda Ukraynanın neytral qalmasını tələb edib, nüvə silahı mesajı verib
Oktyabrın 1-də Valday Müzakirə Klubunun 23-cü sessiyasında çıxış edən Vladimir Putin Ukraynanın neytral dövlət olaraq qalmalı olduğunu, Rusiyanın müharibəyə başlamadığını və birbaşa hücum halında «bütün mövcud silahların» istifadəsi məsələsinin qalxacağını bildirib. O, gəmilərə və neft emalı zavodlarına qarşı zərbələrin qarşılıqlı dayandırılması təklifini rədd edib, Donbasın tam nəzarətini və Ukraynanın neytral statusunu sülh şərti kimi təkrarlayıb.
Əsas məqamlar
- Oktyabrın 1-də Valday Müzakirə Klubunun 23-cü sessiyasının plenar iclasında çıxış edib
- Ukraynanın neytral dövlət olaraq qalmalı olduğunu, 1990-cı il Dövlət Suverenliyi Bəyannaməsinə istinadla bildirib
- Rusiyanın müharibəyə başlamadığını, «müdafiə üçün cavab verdiyini» iddia edib
- Nüvə silahını divarda asılı silahla müqayisə edib, Rusiya və ya Kalininqrada birbaşa hücum halında «bütün mövcud silahların» istifadəsi məsələsinin qalxacağını deyib
- Gəmilərə və neft emalı zavodlarına qarşı zərbələrin qarşılıqlı dayandırılması təklifini «mənasız» adlandırıb, təkrar soruşulduqda «Xeyr» cavabını verib
- Ukraynanın NATO-ya üzvlük hədəfini və Qərbin silah tədarükünü «təhdid» kimi çərçivələyib
- Trampın sülh təkliflərinin Rusiya üçün «çətin» qərarlar olduğunu, eyni zamanda «doğru istiqamətdə hərəkət» olduğunu deyib
- Ukrayna silahlı qüvvələrinin Rusiya neft emalı zavodlarının 45%-dən çoxunu sıradan çıxardığını etiraf edib, zərbələrin Rusiya ÜDM-inə təxminən 1% ziyan vurduğunu bildirib
- Donbasın qalan hissəsinin Ukrayna və Avropanın proqnozlaşdırdığından «əhəmiyyətli dərəcədə əvvəl» tutulacağını iddia edib
- BMT islahatını, Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinə daha çox çəki verilməsini tələb edib
Bu niyə vacibdir
Putinin Valday çıxışı bir neçə səbəbdən əhəmiyyətlidir. O, nüvə silahının istifadəsi perspektivini birbaşa dilə gətirib, Kalininqrad və ya Rusiyanın özünə birbaşa hücum halında «bütün mövcud silahların» istifadəsi məsələsinin qalxacağını bildirib ki, bu da Avropa Komissiyasının «məsuliyyətsiz nüvə ritorikası» kimi qiymətləndirməsinə səbəb olub. O, hər hansı sülh sazişi üçün Donbasın tam nəzarətini və Ukraynanın neytral statusunu şərt kimi təkrarlayıb ki, bu da davam edən ABŞ vasitəçiliyi ilə aparılan danışıqlara birbaşa təsir göstərir. Gəmilərə və neft emalı zavodlarına qarşı zərbələrin qarşılıqlı dayandırılmasının rədd edilməsi enerji infrastrukturasına Ukrayna kampaniyasının genişlənəcəyini göstərir. Nəhayət, o, münaqişəni daha geniş rus ambisiyaları — BMT islahatı, yeni dünya nizamı, Çin və ABŞ ilə «yeni Yalta» — kontekstinə yerləşdirib, Moskvanın müharibədən əvvəlki «normallığa» qayıtmaq istəmədiyini siqnalizə edib.
Nə baş verdi
Oktyabrın 1-də Valday Müzakirə Klubunun 23-cü sessiyasının (28 sentyabr — 1 oktyabr) plenar iclasında çıxış edən Vladimir Putin bir neçə əsas tezis səsləndirib. O, Rusiyanın müharibəyə başlamadığını, ona qarşı müharibə başlandığını və Qərbi məsuliyyət daşıyan tərəf kimi göstərib. Ukraynanın neytral dövlət olaraq qalmalı olduğunu, buna əsas kimi 16 iyul 1990-cı il tarixli Ukrayna SSR Dövlət Suverenliyi Bəyannaməsini göstərib və sonradan Konstitusiyaya əlavə olunan NATO-ya üzvlük hədəfini münaqişənin səbəblərindən biri adlandırıb. Nüvə silahı haqqında danışarkən onu divarda asılı silahla müqayisə edib, nüvə dövlətlərinin nüvə silahından imtina edəcəyinə dair təminatların olmadığını deyib, Rusiya və ya Kalininqrada birbaşa hücum halında «bütün mövcud silahların» istifadəsi məsələsinin qalxacağını bildirib. Gəmilərə və neft emalı zavodlarına qarşı zərbələrin qarşılıqlı dayandırılması təklifini «mənasız» və «absurd» adlandırıb, təkrar soruşulduqda «Xeyr» cavabını verib. Sülh şərtləri kimi Donbasın tam nəzarətini və Ukraynanın neytral statusunu sadalayıb, Trampın təkliflərinin Rusiya üçün «çətin» olduğunu, eyni zamanda «doğru istiqamətdə hərəkət» olduğunu deyib. O, Ukrayna zərbələrinin Rusiya neft emalı zavodlarının 45%-dən çoxunu sıradan çıxardığını, zərbələrin Rusiya ÜDM-inə təxminən 1% ziyan vurduğunu etiraf edib. Ukraynanı xaricdən idarə olunan, müstəqil mövcud ola bilməyən və dövlətçiliyini itirən ölkə kimi təsvir edib. NATO-nun Yuqoslaviyaya hücumunu Qərblə problemlərin başlanğıcı adlandırıb, BMT-nin Asiya, Afrika və Latın Amerikası ölkələrinin xeyrinə islahatını tələb edib, süni intellektin inkişafı ilə bağlı yeni konvensiya çağırışı edib.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Ukrayna mətbuatı Valday çıxışını ilk növbədə nüvə ritorikası aspektindən işıqlandırıb — «divarda asılı silah» metaforası və Kalininqrad haqqında «bütün mövcud silahlar» formuluası əsas mövzu kimi ön plana çıxarılıb. Medianın diqqət mərkəzində Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmaq təklifinin rədd edilməsi və Putinin Rusiya itkilərini təxminən 1% ÜDM olaraq etiraf etməsi dayanıb; bu rəqəm Ukrayna Baş Qərargahının 45%-dən çox emalı gücünün sıradan çıxarıldığı barədə məlumatı ilə birləşdirilib. Ukrayna ekspertləri (məsələn, Viktor Şlinçak) çıxışı Moskvanın uzunmüddətli beynəlxalq qeyri-sabitlik və gələcək dünya nizamının mərkəzi kimi mövqe tutmaq istəyinin siqnalı kimi şərh edib, «20% Donetsk vilayəti» mövzusunun Moskvanın qlobal ambisiyaları ilə müqayisədə «yanıldıcı mif» olduğunu vurğulayıblar. Materiallar Valdayı davam edən ABŞ vasitəçiliyi ilə danışıqlar kontekstində yerləşdirib: Zelenskinin BMT Baş Assambleyasında Rusiya itkiləri haqqında bəyanatı, Vitkoff və Kuşnerin görüşləri, mümkün Əbu-Dabi görüşü və Zelenskinin «neytrallıq» məsələsinin gündəmdən çıxdığı barədə sentyabrın 24-dəki açıqlaması. Ukrayna KİV-ləri Putinin neytral tələbini tarixi cəhətdən yanıldıcı kimi təqdim edib, 1990-cı il suverenlik bəyannaməsinə və Rusiyanın 2014-cü il işğalından beş il sonra qəbul edilmiş 2019-cu il konstitusiya dəyişikliyinə istinad edib.
Beynəlxalq mənbələr bu barədə necə yazır
Bu material dəstində yeganə qeyri-ukrayna mənbəyi olan Azərbaycan agentliyi (APA) yalnız Trampın sülh təkliflərinin Rusiya üçün «çətin» qərarlar ehtiva etməsi tezisini ön plana çıxarıb, Putinin «doğru istiqamətdə hərəkət» çərçivəsini və Rusiyanın təhlükəsizlik təminatları axtarışını təkrarlayıb. Bu beynəlxalq xəbər Putinin Kalininqrad haqqında nüvə formuluasını, «divarda asılı silah» metaforasını və qarşılıqlı zərbələrin dayandırılması təklifinin rəddini işıqlandırmır, bununla da Ukrayna mətbuatının əsas diqqət mərkəzləri beynəlxalq çərçivədə görünmür.
Mənbələr nədə fərqlənir
Mənbələr arasında bir neçə əhəmiyyətli fikir ayrılığı var. Birincisi, gəmilərə və neft emalı zavodlarına qarşı zərbələrin qarşılıqlı dayandırılmasına Putinin münasibəti: bir sıra faktlar onun bu təklifi «mənasız» və «absurd» adlandırdığını, təkrar sualda «Xeyr» cavabı verdiyini qeyd edir, başqa bir fakt isə onun «bəli» dediyini bildirir. İkincisi, Kalininqradla bağlı Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin nüvə təhdidi olub-olmadığı: bir fakt bu təhdidi nazirliyə aid edir, Putin isə öz şərhlərini təhdid deyil, Rusiyaya qarşı təhdidlərə cavab kimi çərçivələyib. Üçüncüsü, Putinin neytral status üçün istinad etdiyi sənədin müəyyənləşdirilməsi: Putin Ukraynanın «müstəqillik əldə etdiyi bəyannamə»dən danışıb, lakin faktlar göstərir ki, söhbət 1990-cı il Ukrayna SSR Dövlət Suverenliyi Bəyannaməsindən gedir, 1991-ci il Müstəqillik Aktında isə birbaşa neytral status müddəası yoxdur.
Kontekst
Valday Müzakirə Klubunun 23-cü sessiyası 28 sentyabr — 1 oktyabr tarixlərində keçirilib, 40 ölkədən 120 iştirakçı ilə. 16 iyul 1990-cı il tarixli Ukrayna SSR Dövlət Suverenliyi Bəyannaməsi Ukraynanın gələcəkdə hərbi bloklara qoşulmayan daimi neytral dövlət olmaq niyyətini elan edib, lakin 1991-ci il Müstəqillik Aktında neytral status müddəası olmayıb. Ukrayna 2019-cu ilin fevralında, Rusiyanın Krımı və Donbasın bir hissəsini işğalından beş il sonra, Konstitusiyaya «Avroatlantik kursunun geridönməzliyi» müddəasını əlavə edib. Ukrayna Baş Qərargahının məlumatına görə, Ukrayna zərbələri Rusiya neft emalı zavodlarının 45%-dən çoxunu sıradan çıxarıb, 22 sentyabrda Samaranın Kuybışev zavodu vurulub. Zelenski 23 sentyabrda Rusiyanın neft emalı gücünün 45%-nin məhv edildiyini deyib, The Atlantic qəzeti ABŞ-Ukrayna-Rusiya nümayəndələrinin enerji infrastrukturasına zərbələrin qarşılıqlı dayandırılmasını müzakirə etmək üçün oktyabrda Əbu-Dabidə görüşə biləcəyini yazıb. Donetsk vilayəti hərbi administrasiyasının məlumatına görə, tam miqyaslı işğal başlayandan bəri vilayətdə 4 335 nəfər öldürülüb, 10 583 nəfər yaralanıb (Mariupol və Volnovaxa istisna olmaqla); analitiklər avqustun sonuna Rusiyanın vilayətin 79,89%-nə nəzarət etdiyini təxmin edib. Sentyabr ayında Rusiya İsveçrənin Nestlé, Almaniyanın Metro AG və Fransanın Auchan şirkətlərinin Rusiya aktivlərini müvəqqəti idarəetməyə götürüb ki, bu da Putinin Valdaydakı Qərb aktivləri haqqında şərhlərinin fonu olub.