Zelenski: Ukrayna Qara dənizdə təhlükəsiz gəmiçilik rejiminə razıdır, Rusiyanın cavabını gözləyir
23 sentyabrda Beynəlxalq Krım Platformasının altıncı sammitində Prezident Volodimir Zelenski Ukraynanın Qara dənizdə gəmilər üçün təhlükəsiz keçid rejiminə razılaşdığını və vasitəçilər vasitəsilə Rusiyanın cavabını gözlədiyini bildirib. Misir, Hindistan və Türkiyə Qara dəniz naviqasiyası və ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı yazılı təkliflər təqdim edib; Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan diplomatik səylərin gücləndirildiyini deyib.
Əsas məqamlar
- 23 sentyabr 2026: Zelenski Krım Platformasının altıncı sammitində Ukraynanın təhlükəsiz keçid rejiminə razılaşdığını elan edib
- Misir, Hindistan və Türkiyə Qara dəniz naviqasiyası və ərzaq təhlükəsizliyinə dair yazılı təkliflər verib
- Rusiya hələ təkliflərə cavab verməyib; cavab vasitəçilər vasitəsilə gözlənilir
- Zelenski: Ukrayna Qara dənizdə dinc və təhlükəsiz gəmiçiliyi təmin etməyə hazırdır, əgər Rusiya deseksasiya üzrə real addımlar atsa
- 2026-cı ilin avqustunda Ukrayna 981 min ton taxıl ixrac edib — 2025-ci ilin müvafiq ayından 2,5 dəfə az
- Rusiya 2026-cı ilin iyul və avqustun birinci yarısında 52 mülki gəmiyə hücum edib
- Türkiyə XİN rəhbəri Hakan Fidan son diplomatik səylərin gücləndirildiyini bildirib; Zelenski və Ərdoğan Nyu-Yorkda görüşüb
Bu niyə vacibdir
Ukrayna Qara dənizdə təhlükəsiz keçid rejiminə açıq şəkildə razılaşaraq dəniz blokadasını dayandırmaq üçün diplomatik yol açıb. Misir, Hindistan və Türkiyənin yazılı təklifləri prosesi ikitərəfli formatdan çoxpartiyalı diplomatik təşəbbüsə çevirib. Rusiya cavab vermədiyi üçün taxıl ixracının kəskin azalması və mülki gəmiçiliyə hücumların davam etdiyi şəraitdə diplomatik pəncərə hələ açıq qalır.
Nə baş verdi
Beynəlxalq Krım Platformasının Nyu-Yorkda keçirilən altıncı sammitində Prezident Volodimir Zelenski Ukraynanın Qara dənizdə gəmilər üçün təhlükəsiz keçid rejiminə razılaşdığını və vasitəçilər vasitəsilə Rusiyanın cavabını gözlədiyini açıqlayıb. Zelenski Rusiyanın 2014-cü ildə Krımı işğal edib hərbi bazaya çevirməsini dünya enerji və ərzaq qiymətlərinin artmasının əsas səbəbi kimi göstərib. Bildirib ki, Misir, Hindistan və Türkiyə Qara dəniz naviqasiyası və ərzaq təhlükəsizliyinə dair yazılı təkliflər verib və Ukrayna dinc, təhlükəsiz gəmiçiliyi təmin etməyə hazırdır — şərti Rusiyanın deseksasiya üzrə real addımlar atmasıdır. Ukrayna Qara dənizdə güzgü tipli atəşkəsin tətbiqini təklif edib. Türkiyə xarici işlər naziri Hakan Fidan son diplomatik səylərin gücləndirildiyini və tərəflərlə danışıqlar aparıldığını bildirib; Zelenski və Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyip Ərdoğan Nyu-Yorkda görüşüb. Rusiya təkliflərə hələ cavab verməyib.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Bütün mənbələr Ukrayna dilində media və agentliklərdir. Onlar Zelenskinin çıxışını mərkəzləşdirir, Ukraynanın danışıqlara hazır olduğunu vurğulayır və Qara dənizdəki pozuntuların günahını Rusiyaya yükləyir. Rusiyanın 2014-cü ildə Krımı işğal etməsi hazırkı ixrac problemlərinin əsas səbəbi kimi göstərilir, Rusiyanın mülki gəmiçiliyə hücumları isə "qəsdən iqtisadi və humanitar terror" kimi səciyyələndirilir. Türkiyə (XİN rəhbəri Hakan Fidanın səyləri və Zelenski–Ərdoğan görüşü), həmçinin Misir və Hindistanın vasitəçi rolu ayrıca vurğulanır.
Kontekst
Rusiya 2014-cü ildə Krımı işğal edib və yarımadanı hərbiləşdirib — Zelenski bunu Qara dəniz vasitəsilə taxıl, gübrə, dizel və neft ixracının pozulmasının kök səbəbi adlandırır. 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya tam miqyaslı müdaxiləsindən sonra ərzaq qiymətləri kəskin qalxıb və inkişaf etməkdə olan ölkələr daha çox zərər görüb; 18 sentyabrda açılan BMT Baş Assambleyasında Avropa İttifaqı rəsmilərinin qarşısında 2022-ci il qglobal ərzaq böhranının təkrarlanmamasının qarşısını almaq vəzifəsi durub. Tam miqyaslı müharibənin başlanğıcından indiyədək Ukraynanın Bərpa, İnfrastruktur və Nəqliyyat naziri Mikola Kalaşnikin məlumatına görə, 1173 port infrastruktur obyekti və 274 mülki gəmi zədələnib və ya qismən məhv edilib. Qara dəniz blokadası üzündən Rusiya və Ukraynadan təxminən 100 milyon ton ərzaq (Rusiyanın təxminən 60 milyon ton taxılı və Ukraynanın 30–35 milyon ton taxıl və yağlı toxumları) dünya bazarına çata bilmir. Forbes Ukraine analitik departamentinin qiymətləndirməsinə görə, taxıl ixracı blokadası 2026/27 marketinq ilinin sonuna qədər davam etsə, Ukrayna 5 milyard dollardan çox ixrac gəliri itirə və təxminən 24 milyon ton taxıl göndərə bilməyəcək. 14 sentyabrda ABŞ prezidenti Donald Tramp dünya dizel qiymətlərinin artımını İrandakı vəziyyətlə deyil, Rusiyaya qarşı müharibə ilə əlaqələndirib; Zelenski cavab olaraq Kiyevin tərəfdaşlar Rusiyanın əməl etməsinə zəmanət verə biləcəyi halda kritik infrastruktura qarşı qarşılıqlı zərbələrin dayandırılmasına hazır olduğunu bildirib. 15 sentyabrda Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov mümkün "enerji atəşkəsi" ideyasını "çox yaxşı fikir" adlandırıb, bir neçə gün əvvəl isə enerjini Ukraynanın "Axilles dabandırı" deyərək effektiv şəkildə istisna etmişdi. Ukrayna həmçinin BMT-nin 51 üzv dövləti ilə birgə tam, dərhal və şərtsiz atəşkəsə çağırışına qoşulub.