Zelenski BMT-də Putinin "sıfırıncı xəstəsini" elan etdi, FREYJA proqramını açıqladı

Bu niyə vacibdir

Zelenskinin BMT-dəki çıxışı müharibənin Ukraynadan kənara çıxarılması üçün nəzərdə tutulmuş qlobal platforma idi: o, Putinin "sıfırıncı xəstə" adlandırılması ilə münaqişəni mənəvi planda dünya miqyasında qınayıb, 47 ölkənin vətəndaşlarının Rusiyaya cəlb olunmasını açıqlayaraq təzyiq dairəsini genişləndirib, iki şimali koreyalı əsirin Cənubi Koreyaya verilməsi ilə müharibəni Koreya yarımadası ilə əlaqələndirib, FREYJA proqramı ilə 10 ölkəni əhatə edən çoxtərəfli HHM əməkdaşlığı startinqini verib və qışda enerji hücumları davam edərsə, Rusiyaya qarşı cavab tədbirləri mesajını verib.

Nə baş verdi

Sentyabrın 23-də Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasında çıxış edib. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin üçün "sıfırıncı xəstə" ifadəsini işlədən Zelenski bildirib ki, Rusiyanın dünya tərəfindən tanınan 17 milyon kv.km ərazisi var, lakin Putin hər əlavə kilometr üçün 248 hərbçi itirir. Onun sözlərinə görə, yanvar-avqust ayları ərzində Rusiya ordusu 248 964 hərbçi itirib – bu, dünyanın 21 ölkəsinin əhalisindən çoxdur. Zelenski bu il Rusiyaya məxsus ərazilərin cəmi 1000 kv.km-dən bir az artıq olduğunu, böyük hissəsinin Ukrayna tərəfindən geri alındığını qeyd edib.

Zelenski həmçinin Ukraynanın iki şimali koreyalı əsiri Cənubi Koreyaya təhvil verdiyini, onlardan birinin əsir düşdüyünü anladıqda intihara cəhd etdiyini bildirib və Kim Çen In-ı öz hərbçilərini Rusiyadan hərbi texnologiya müqabilində "valyuta kimi" istifadə etməkdə ittiham edib. Rusiyanın 47 ölkənin – o cümlədən Qana, Nepal, Tacikistan, Hindistan, Yəmən, Kenya, Zimbabve, Kuba, Belarus, Sudan və Cənubi Afrika – vətəndaşlarından döyüşdürmək üçün istifadə etdiyini açıqlayıb, onların Ukraynaya qarşı müharibədə yer aldığını vurğulayıb. Rusiyanın bu ilin əvvəlindən 2100-dən çox raket, o cümlədən 950-dən çox ballistik raket və 63 000-ə yaxın zərbə dronu, o cümlədən 7700-dən çox reaktiv "Şahed" buraxdığını bildirib, reaktiv dronların hər saat buraxıldığını deyib.

Prezident Ukraynanın Rusiyaya dərin zərbələrinin neft sektorunu hədəf aldığını, lakin əsas məqsədin Rusiyanın müharibəni maliyyələşdirmə qabiliyyətini zəiflətmək olduğunu, yanacaq, zavodlar və ya limanların deyil, maliyyə və istehsal imkanlarının hədəf olduğunu izah edib. O, Rusiyanın energetika və istilik sistemlərinə hücumlarını dayandırmaması halında Ukraynanın bu qışı Rusiyaya da "ağrılı" edəcəyini bəyan edib və sanksiyaların zəiflədilməsinin Putini "kasıb insanları cəbhəyə göndərmək üçün daha çox vaxtla" təmin etdiyini xəbərdar edib. Zelenski 2027-ci ildə süni intellektin döyüş meydanında qərarlar qəbul etməyə başlaya biləcəyini deyərək müharibələrin bundan əvvəl bitirilməsinə çağırıb. Çıxışının sonunda Zelenski 10 ölkənin artıq qoşulduğu FREYJA əleyhinə ballistik müdafiə proqramını açıqlayıb və Polşanın da dəvət edildiyini bildirib. Sentyabrın 22-də ABŞ Prezidenti Donald Trampla görüşdüyünü, müharibənin bitirilməsi yollarını, Patriot HHM raketlərinin istehsalı lisenziyasını və Ukrayna üçün qış dəstək paketini müzakirə etdiyini qeyd edib.

Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır

Ukrayna mediası Zelenskinin "sıfırıncı xəstə" ifadəsini əsas başlıq kimi qəbul edib, Rusiyanı müharibə mənbəyi kimi mənəvi cəhətdən qınama tonu ön plana çıxıb. Rusiyanın itkiləri (248 964 ölü və ağır yaralı), hər kilometrə düşən 248 nəfər itki nisbəti və cəmi 1000 kv.km-dən bir az artıq ərazi qazancı – ki bunun da böyük hissəsi geri alınıb – geniş şəkildə işıqlandırılıb. İki şimali koreyalı əsirin Cənubi Koreyaya verilməsi, onlardan birinin intihara cəhdi, Kim Çen In-ın hərbçiləri "valyuta" kimi istifadə etməsi – bütün bunlar Şimali Koreyanın müharibədəki rolunu göstərmək üçün önə çıxarılıb. 47 ölkənin vətəndaşlarının Rusiyaya cəlb olunması – Qana, Nepal, Tacikistan, Hindistan, Yəmən, Kenya, Zimbabve, Kuba, Belarus, Sudan və Cənubi Afrika kimi konkret nümunələrlə – müharibənin çoxmillətli xarakter daşıdığını vurğulamaq üçün istifadə olunub. Zelenskinin "General Qış" xəbərdarlığı, enerji və istilik hücumları davam edərsə, Rusiyanın da qışın ağrısını hiss edəcəyi mesajı, həmçinin qışdan əvvəl de-eskalasiya addımlarının vacibliyi xüsusi vurğulanıb. FREYJA proqramı 10 tərəfdaş ölkə ilə Ukraynanın çoxtərəfli müdafiə təşəbbüsçüsü kimi təqdim edilib, Polşanın da dəvət edildiyi qeyd olunub. Süni intellektin 2027-ci ildə döyüş meydanında qərar qəbul edə biləcəyi xəbərdarlığı sivilizasiya miqyaslı çağırış kimi qəbul edilib. Rusiyanın Moldova, Polşa, Baltikyanı ölkələrə təhdidləri, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin suverenliyinə hörmətsizliyi Avropa və Asiya auditoriyası üçün risklərin genişləndirilməsi kimi işıqlandırılıb. Zelenskinin Trampla sentyabrın 22-də keçirdiyi görüş – müharibənin bitirilməsi addımları, Patriot raket lisenziyası və qış dəstək paketi – ikitərəfli diplomatiyanın konkret nəticələri kimi təqdim olunub.

Beynəlxalq mənbələr bu barədə necə yazır

Alman mediası Zelenskinin BMT-dəki çıxışını və Putini "sıfırıncı xəstə" adlandırmasını əsas başlıq kimi qəbul edib, diplomatik mərhələ Nyu-Yorka fokuslanıb. Fransız mediası çıxışı Ukraynanın "ölməmək üçün" Rusiyaya zərbələrinin əsaslandırılması kontekstində qərarlaşdırıb, eskalasiya sualını ön plana çəkib. Honq-Konqdan ingilisdilli media enerji atəşkəsi mövzusunu ön plana çəkib, danışıqlar uğursuz olarsa, Rusiya üçün ağrılı qış xəbərdarlığını vurğulayıb, diplomatik və iqtisadi məsələlərə diqqət yetirib, "sıfırıncı xəstə" ritorikasını ikinci dərəcəli mövzu kimi qəbul edib. Beynəlxalq materiallar Zelenskinin Trampla görüşünü və Rubio-Lavrov danışıqlarını mərkəzi kontekst kimi qəbul edib, enerji atəşkəsi istiqamətində diplomatik hərəkəti vurğulayıb, Lavrovun Rusiyanın "xüsusi hərbi əməliyyat"ı dayandırmayacağı bəyanatı ilə ziddiyyəti qabardıb. Şimali koreyalı əsirlərin Cənubi Koreyaya verilməsi və FREYJA proqramı beynəlxalq mətbuatda daha az əks olunub. Qışdan əvvəl de-eskalasiya çağırışı və Ukraynanın müharibəni seçmədiyi, sadəcə özünü müdafiə etdiyi çərçivəsi Qərb auditoriyasının dəstək səviyyəsini ölçməsinə hesablanıb.

Mənbələr nədə fərqlənir

Zelenskinin 248 964 itki rəqəmini əks etdirən xəbərlərin bir hissəsi dövrü "yanvar-avqust 2025", digər hissəsi isə "2026-cı ilin əvvəlindən" kimi göstərib; eyni baş rəqəm iki fərqli zaman kəsiyində verilsə də, itkilərin ümumi cəmi eynidir. Bir hesabat Rusiyanın ələ keçirdiyi ərazini "1000 kvadratmetrdən bir az artıq" yazıb ki, bu da qalan korpusa nəzərən aydın vahid xətasıdır – digər mənbələr "1000 kvadratkilometr" göstərir.

Kontekst

Sentyabrın 23-dək BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasının yüksək səviyyəli həftəsi Nyu-Yorkda dünya liderlərini bir araya gətirib, Zelenski və Putin arasında görüş gözləntisi ilə gündəm yaranıb. Sentyabrın 22-də Zelenski ABŞ Prezidenti Donald Trampla BMT kulisində görüşüb, Tramp jurnalistlərə Putinin liderlər səviyyəsində görüşə hazır olduğunu və "müharibənin bitməsini istədiyini" deyib. Həmin gün 50-dən çox ölkə və ABŞ-ın qoşulmadığı birgə bəyanatla Rusiyaya tam, dərhal və şərtsiz atəşkəsə çağırılıb. Sentyabrın 23-də ABŞ Dövlət katibi Marko Rubio Rusiya XİN başçısı Sergey Lavrovla görüşüb, sonra hər iki tərəfin enerji infrastrukturu və kənd təsərrüfatı ixrac obyektlərinə qarşı qarşılıqlı zərbələrin müvəqqəti dayandırılmasında maraqlı olduğunu açıqlayıb. Eyni gün Lavrov Təhlükəsizlik Şurasında Rusiyanın "xüsusi hərbi əməliyyat"ı dayandırmayacağını deyib, Kreml sözçüsü Dmitri Peskov Putinin Tramp və Zelenski ilə görüşə "yalnız öz şərtləri ilə" hazır olduğunu bildirib. Əvvəlki Zelenski bəyanatları və Ukrayna hərbi kəşfiyyatı Rusiyanın 2025-ci il üçün yüzlərlə min itkisini qiymətləndirib, 28 000-dən çox xarici vətəndaşın cəlb olunduğunu ehtimal edib. Ukrayna daha əvvəl Rusiyanın neft sektoruna və enerji obyektlərinə zərbələr endirib; Zelenski bunu yanacaq, zavod və ya limanların deyil, müharibəni maliyyələşdirmə qabiliyyətinin hədəfləndiyini izah edib. Sentyabrın əvvəlində Cenevrədə 128 dövlət avtonom silahlara dair hüquqi cəhətdən məcburi olmayan sənəd razılaşdırıb, ABŞ və Rusiya sərt normalara qarşı çıxıb ki, bu da Zelenskinin süni intellekt xəbərdarlığı üçün kontekst yaradıb.