Donald Tramp «Qrey qanunu»nu imzaladı: Rus nefti alıcılarına 100%-ə qədər rüsumlar tətbiq oluna bilər

Bu niyə vacibdir

Qanun ABŞ prezidentinə Rus enerjisini almağa davam edən ölkələrə təzyiq göstərmək üçün yeni, çevik bir alət verir. Rüsum səviyyəsi ölkənin rus neft alışlarını nə dərəcədə azaltmasından asılı olaraq dəyişdirilə bilər ki, bu da birbaşa embarqo deyil, danışıq təzyiqi yaradır. Çin, Hindistan, Türkiyə, Slovakiya, Macarıstan və Azərbaycan kimi rus neftinin böyük alıcıları təsirlənə bilər ki, bu da qlobal enerji axınlarında və Rusiyanın qalan böyük müştəriləri ilə ticarət əlaqələrində dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Nə baş verdi

19 sentyabr 2026-cı ildə ABŞ prezidenti Donald Tramp Rusiya və İrana qarşı sanksiyalar haqqında qanunu («Qrey qanunu») imzalayıb. Qanun 113-cü maddəsi prezidentə rus xam neftinin fiziki həcmdə ən böyük beş idxalçısından biri olan ölkələrə əlavə rüsumlar tətbiq etmək səlahiyyəti verir. Rüsum səviyyəsi 0%-dən bir az yuxarıdan 100%-ə qədər dəyişir və prezident ölkənin alışları azaltmaq üçün «əhəmiyyətli addımlar» atıb-atmamasından asılı olaraq onu tənzimləyə bilər.

Siyahıya potensial olaraq Çin, Hindistan, Slovakiya, Macarıstan və Azərbaycan daxildir. Macarıstan və Slovakiya hazırda Drujba boru kəmərinin cənub qolundan, daha sonra Xorvatiyanın Omişaly limanı və Adria/JANAF boru kəməri vasitəsilə dəniz çatdırılmasından asılıdır. 2025-ci ildə Türkiyə ümumi neft idxalının 47%-ni təşkil edən təxminən 317 min barrel/gün rus nefti alıb. Hindistanın avqust ayında rus nefti idxalı 1,87 mln barrel/gün olub, iyulda isə rekord 2,79 mln barrel/gün səviyyəsinə çatıb. Çinin Sinopec şirkəti Yaxın Şərqdəki tədarük problemləri fonunda rus ESPO nefti alışlarını artırıb; rus nefti Çinə Hörmüz boğazından asılı olmayan marşrutlarla çatır.

Siyahı ABŞ-ın Ticarət Nümayəndəliyi Ofisi, Dövlət Departamenti və Energetika Nazirliyi tərəfindən hər 180 gündən bir yenidən hesablanmalıdır. Qanun birbaşa neft embarqosu deyil və Çin və ya Hindistanın rus nefti alışını dərhal dayandıracağı anlamına gəlmir, lakin ABŞ prezidentinə geniş bir təzyiq mexanizmi təqdim edir.

Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov qanunun imzalanmasının ikitərəfli münasibətlərin «canlandırılmasına» və Rusiyanın Ukraynaya qarşı təcavüzünün sülh yolu ilə həllinə töhfə vermədiyini söyləyib. O, həmçinin Rusiyanın artıq 30 mindən çox müxtəlif sanksiyalara uyğunlaşdığını və onların mənfi təsirlərini minimuma endirmək yolları tapdığını bildirib.

Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır

Ukrayna mənbəli yanaşma qanunun əhəmiyyətini ilk növbədə başlıq rüsum dərəcəsi ilə deyil, ABŞ prezidentinə verdiyi geniş təzyiq mexanizmi ilə qiymətləndirir. Məqalə ekspert Maksim Qardusun fikrini vurğulayır: Hindistanın balansından 1,5–2 mln barrel/gün həcmində rus neftini tamamilə sıxışdırmaq son dərəcə çətin olacaq, çünki Hindistanın ümumi idxalı 4,17 mln barrel/günə düşüb, lakin avqust ayında belə rus nefti 1,87 mln barrel/gün təşkil edib. Bu yanaşma qanunu yalnız rəqəmsal dəyər yox, real ticarət axınları üzərində təsir vasitəsi kimi təqdim edir.

Kontekst

Qanun ilk əvvəl respublikaçı senator Linsi Qreyin adını daşıyır. 113-cü maddə rus xam neftinin ən böyük idxalçılarına rüsum mexanizminin əsasını təşkil edir. Bu ölkələrin siyahısı hər 180 gündən bir nəzərdən keçirilməlidir. Çinin Sinopec şirkəti Yaxın Şərqdəki tədarük problemləri fonunda rus ESPO nefti alışlarını artırıb; rus nefti Çinə Hörmüz boğazından asılı olmayan marşrutlarla çatır. Hindistanın ümumi neft idxalı 4,17 mln barrel/günə düşüb, lakin rus nefti idxalı avqust ayında 1,87 mln barrel/gün, iyulda isə rekord 2,79 mln barrel/gün olub. Müharibənin başlanmasından bəri qlobal neft ehtiyatları 500 mln bareldən çox azalıb, Brent neftinin qiyməti barrel üçün 100 dolları keçib. Hörmüz boğazında ciddi pozuntular var, Yaxın Şərq neft istehsalı və ixracı müharibənin başlanmasından bəri azalıb, ABŞ-İran müharibəsi yeddi aydır davam edir.