Avropa Komissiyası namizəd ölkələr üçün "mərhələli inteqrasiya" modelini təqdim edib
Avropa Komissiyası üzv olma prosesində olan ölkələrə vahid bazara və Aİ proqramlarına "mərhələli inteqrasiya"nı təklif edən sənəd layihəsi hazırlayıb. Prioritet "yol xəritələri" Ukrayna, Moldova, Albaniya və Çernoqoriya üçün nəzərdə tutulub. İqtisadi faydalar Aİ-nin xarici siyasət məqsədlərinin dəstəklənməsi və düşmən dövlətlərə texnologiya ötürülməsinin qarşısının alınması şərti ilə bağlı olacaq. Rəsmi təqdimat 6 oktyabrda, liderlərin müzakirəsi isə 15-16 oktyabr Bruussel sammitində gözlənilir.
Əsas məqamlar
- Avropa Komissiyası üzv olma prosesində olan ölkələr üçün maneəsiz ticarət və Aİ proqramlarına çıxışı nəzərdə tutan "mərhələli inteqrasiya" modeli təklif edib
- Prioritet "yol xəritələri" Ukrayna, Moldova, Albaniya və Çernoqoriyaya ayrılıb; digər namizədlər (Şimali Makedoniya, Kosovo, Bosniya və Herseqovina, Serbiya, Türkiyə) bu marşrutdan kənarda qalır
- İqtisadi faydalar Aİ-nin xarici siyasət məqsədlərinin tam dəstəklənməsi və düşmən dövlətlərə (sənəddə Rusiya və Çin adı çəkilir) texnologiya ötürülməsinin qarşısının alınması şərti ilə bağlı olacaq
- Həssas sahələrə (yarımkeçiricilər, süni intellekt, kvant texnologiyaları, biotexnologiya, kosmos) çıxış üçün investisiya skrininqi, ixrac nəzarəti, sanksiyaların icrası və kritik texnologiyaların qorunması tələb olunacaq
- Öhdəliklərin pozulması və ya demokratiya və qanunun aliliyi sahəsində geriləmə halında Aİ bazarına çıxış dayandırıla və ya ləğv oluna bilər
- Komissiya Aİ daxilində qərar qəbuletməni sadələşdirməyi, o cümlədən sanksiyalar, insan hüquqları böhranlarına reaksiya və mülki missiyalar üçün "passerelle" müddəalarından daha tez-tez istifadə etməyi təklif edir
- Rəsmi təqdimat 6 oktyabrda, Aİ liderlərinin müzakirəsi 15-16 oktyabr Bruussel sammitində planlaşdırılır; Çernoqoriyanın 2028-ci ildə İrlandiya sədrliyi dövründə 28-ci üzv ola biləcəyi gözlənilir
Bu niyə vacibdir
Bu təşəbbüs 2013-cü ildə Xorvatiyanın qoşulmasından bəri yeni üzv qəbul etməyən Aİ-nin genişlənmə siyasətinin əsaslı şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsidir. Ukrayna, Moldova, Albaniya və Çernoqoriyaya tam üzvlükdən daha sürətli vahid bazar çıxışı təklif olunur, lakin iqtisadi faydalar Aİ-nin xarici siyasət məqsədlərinin dəstəklənməsi və düşmən dövlətlərə texnologiya ötürülməsinin qarşısının alınması şərti ilə bağlı olacaq. Daha yaxın inteqrasiya həm də Aİ daxilində yekdillik tələblərini azaltmaq, bununla da istənilən tək üzv dövlətin qərarları bloklaya bilməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyan daxili islahatlarla bağlıdır. Skriptdə konkret siyasi təqvimi var: rəsmi təqdimat 6 oktyabrda, liderlərin müzakirəsi isə 15-16 oktyabr Bruussel sammitindədir.
Nə baş verdi
Avropa Komissiyası üzv olma prosesində olan ölkələrə vahid bazara maneəsiz ticarət və Aİ proqramlarına çıxışı nəzərdə tutan "mərhələli inteqrasiya" (gradual integration) modelini təklif edən sənəd layihəsi hazırlayıb. Prioritet "yol xəritələri" Ukrayna, Moldova, Albaniya və Çernoqoriyaya ayrılıb; digər namizədlər – Şimali Makedoniya, Kosovo, Bosniya və Herseqovina, Serbiya və Türkiyə – bu marşrutdan kənarda qalır. Sənədin hazırlanmasını Aİ Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayenin baş müşaviri Aleksandr Adam (əvvəllər Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun köməkçisi) rəhbərlik edib.
İqtisadi faydalar Aİ-nin xarici siyasət məqsədlərinin tam dəstəklənməsi və düşmən dövlətlərə (sənəddə Rusiya və Çin adı çəkilir) texnologiya ötürülməsinin qarşısının alınması şərti ilə bağlı olacaq. Həssas sahələrə – yarımkeçiricilər, süni intellekt, kvant texnologiyaları, biotexnologiya və kosmos – çıxış investisiya skrininqinin əlaqələndirilməsini, sərt ixrac nəzarətini, Aİ sanksiyalarına effektiv riayət olunmasını və kritik texnologiyaların qorunmasını tələb edəcək. Öhdəliklərin pozulması və ya demokratiya və qanunun aliliyi sahəsində geriləmə halında Aİ bazarına çıxışın dayandırılması və ya ləğv olunması nəzərdə tutulur.
Yeni Aİ daxili alətlər də təklif olunur: qərar qəbuletməni sadələşdirmək üçün "passerelle" müddəalarından daha tez-tez istifadə edilərək sanksiyalar, insan hüquqları böhranlarına reaksiya və mülki missiyalar üçün yekdillik əvəzinə səs çoxluğu ilə qərar qəbuluna keçid. Çernoqoriyanın İrlandiya sədrliyi dövründə 2028-ci ildə 28-ci üzv ola biləcəyi gözlənilir. Sənədin rəsmi təqdimatı 6 oktyabrda, Aİ liderlərinin müzakirəsi isə 15-16 oktyabr Bruussel sammitində planlaşdırılır.
Kontekst
Ukrayna və Moldova 2022-ci ilin iyununda Aİ namizəd statusu alıb; Avropa Şurası 2023-cü ilin dekabrında hər iki ölkə ilə üzvlük danışıqlarının açılmasına qərar verib. 2024-cü ildə Aİ Komissiyası hər iki ölkə ilə danışıqları rəsmən açıb və onlar danışıq klasterlərini açmağa davam edirlər. Çernoqoriya növbəti Aİ-yə qoşulacaq ölkə kimi göstərilir və İrlandiya Şurası Sədrliyi dövründə 2028-ci ildə 28-ci üzv ola bilər. Ukrayna və Moldova artıq Aİ-nin "Roaming as at Home" rejimində iştirak edir, Komissiya isə onların enerji şəbəkələrinin avropa şəbəkəsi ilə sinxronizasiyasını uğurlu mərhələli inteqrasiya nümunəsi kimi göstərir. 2013-cü ildə Xorvatiyanın qoşulmasından bəri Aİ-yə yeni dövlət qoşulmayıb.