Avropa Komissiyası genişlənmə üçün veto hüququnu məhdudlaşdıran islahat paketini təqdim edəcək
Avropa Komissiyası Aİ üzvü ölkələrin üzvlük danışıqlarının aralıq mərhələlərini bloklaya bilməməsi üçün vahid razılıq prinsipini daha aşağı səs çoxluğu ilə əvəz edən mexanizm təklif edəcək. Prezident Ursula fon der Lyayen planı gələn həftə strateji genişlənmə sənədi ilə birlikdə təqdim edəcək. İslahat yeni üzvlər üçün 10 ildən çox sınaq müddəti və gücləndirilmiş Brüssel nəzarəti, habelə Avropa Prokurorluğuna qoşulma kimi şərtlər də ehtiva edir.
Əsas məqamlar
- Avropa Komissiyası Aİ qərar qəbuletmə mexanizminin islahatını təklif edəcək — milli vetoların aradan qaldırılması hədəflənir.
- Prezident Ursula fon der Lyayen planı gələn həftə strateji genişlənmə sənədi ilə birgə təqdim edəcək.
- Təklif olunan mexanizm 'körpü müddəaları' (passerelle clauses) vasitəsilə bir sıra sahələrdə vahid razılığı səs çoxluğu ilə əvəz etməyi nəzərdə tutur.
- Səs çoxluğu 15 ölkənin, əhalinin ən azı 65%-ni və ya blok əhalisinin üçdə ikisini təmsil etməsi kimi müxtəlif formalarda göstərilir — dəqiq hədd mənbələr arasında fərqlidir.
- Yeni qayda üzvlük danışıqlarının çoxsaylı aralıq mərhələlərində tətbiq olunacaq; namizədin üzvlüyə başlaması və tamamlanması hələ də vahid razılıq tələb edəcək.
- Sanksiya, insan hüquqları, müdafiə və təhlükəsizlik, vergidən yayınma ilə mübarizə kimi sahələrdə də səs çoxluğu tətbiqi təklif olunur.
- Vetonu itirmək istəməyən ölkələr üçün 'təcili əyləc' mexanizmi saxlanılır — hökumət 'həyati milli maraqlar'ın təhlükə altına düşdüyünü hesab edərsə, işə sala biləcək.
- Yeni üzvlərin ən azı 10 illik sınaq dövrü, gücləndirilmiş Brüssel nəzarəti, həmçinin üzvlükdən əvvəl Avropa Prokurorluğuna qoşulma tələbləri qarşıya qoyulur.
- İslahatın özünün qəbulu üçün bütün 27 üzv dövlətin yekdil razılığı tələb olunur.
- Plan genişlənmədən sonra Aİ-nin 30-dan çox üzvlüyə hazırlanmasına yönəlib və Ukrayna, Monteneqro, Şimali Makedoniya, Albaniya üçün üzvlük prosesini sürətləndirə bilər.
- Komissiya hesab edir ki, Ukrayna və Moldova bütün danışıq klasterlərini açmağa hazırdır, lakin temp Aİ Şurasının sədrlikdən və üzvlərdən asılıdır.
- Komissiya genişlənmənin əsas siyasətlərə təsirinin qiymətləndirilməsinin təqdimatını 6 oktyabra qədər təxirə salıb.
- Genişlənmə üzrə komissar Marta Kos üzvlükdən sonra islahatları dayandıran və ya Aİ qərarlarını bloklayan yeni üzvlər üçün nəzarət mexanizmləri anons edib.
- 2026-cı il iyun ayında Almaniya, Fransa və daha üç ölkə yeni üzvlərin səs hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılmasını təklif etmişdi.
- Son genişlənmə 2013-cü ildə Xorvatiyanın qoşulması ilə baş verib; o vaxtdan Aİ-yə yeni dövlət daxil olmayıb.
Bu niyə vacibdir
İslahat tək bir Aİ üzvünün namizəd ölkələri üzvlük prosesinin aralıq mərhələlərində bloklamaq imkanını aradan qaldıracaq ki, bu da birbaşa olaraq Ukraynanın üzvlük yoluna təsir göstərir. Son onillikdə Aİ-nin daxili fəaliyyətində ən böyük dəyişiklik kimi qiymətləndirilir. Plan səs çoxluğu ilə qərar qəbulunu sanksiyalar, insan hüquqları, müdafiə və təhlükəsizlik, vergidən yayınma ilə mübarizə kimi sahələrə genişləndirəcək. Lakin islahatın özünün qəbulu üçün bütün 27 üzv dövlətin yekdil razılığı tələb olunur və plana qarşı müqavimət gözlənilir.
Nə baş verdi
Avropa Komissiyası üzvlük danışıqlarının aralıq mərhələlərində milli vetoların aradan qaldırılmasına yönəlmiş islahat paketi hazırlayır. Prezident Ursula fon der Lyayen planı gələn həftə strateji genişlənmə sənədi ilə birgə təqdim edəcək. Təklif 'körpü müddəalarından' (passerelle clauses) istifadəni nəzərdə tutur ki, bu da müəyyən sahələrdə vahid razılığı səs çoxluğu ilə əvəz etməyə imkan verir. Səs çoxluğunun dəqiq həddi mənbələr arasında fərqlidir: bəzi hesabatlarda əhalinin ən azı 65%-ni təmsil edən 15 dövlət, digərlərində blok əhalisinin üçdə ikisini təmsil edən 15 ölkə göstərilir. Yeni qayda üzvlük danışıqlarının çoxsaylı aralıq mərhələlərində tətbiq olunacaq; namizədin üzvlüyə başlaması və tamamlanması hələ də vahid razılıq tələb edəcək. Sanksiya, insan hüquqları, müdafiə və təhlükəsizlik, vergidən yayınma ilə mübarizə kimi əlavə sahələrdə də səs çoxluğu tətbiqi təklif olunur. Vetonu itirmək istəməyən ölkələr üçün 'təcili əyləc' mexanizmi saxlanılır — hökumət 'həyati milli maraqların' təhlükə altına düşdüyünü hesab edərsə, işə sala biləcək. Genişlənmədən sonra yalnız üçdə iki ölkənin öz komissarı olacaq; hazırda bu, 9 ölkənin Brüsseldə nümayəndəsiz qalacağı deməkdir. İrlandiya 2008-ci ildə uğursuz referendumdan sonra əldə etdiyi hər üzv ölkənin öz vətəndaşının komissiyada olmasına dair hüquqi təminatdan imtina etməli olacaq. Yeni üzvlər 10 ildən çox sınaq dövrü keçəcək, gücləndirilmiş Brüssel nəzarəti altında olacaq, üzvlükdən əvvəl Avropa Prokurorluğuna qoşulacaq və hüquqi cəhətdən məcburi olan müvəqqəti öhdəlik — qalan dövlətlərin razılaşdırdığı qərarları bloklamamaq — imzalayacaqlar. Demokratik və məhkəmə standartlarından kənara çıxan yeni üzvlər Aİ Şurasında səs hüququndan məhrum və cərimələnə biləcək ('institusional' və 'maliyyə' müddəaları vasitəsilə). Komissiya hesab edir ki, Ukrayna və Moldova bütün danışıq klasterlərini açmağa hazırdır, lakin temp Şuranın sədrlikdən və üzvlərdən asılıdır. Genişlənmə üzrə komissar Marta Kos yeni üzvlər üçün nəzarət mexanizmləri anons edib. Komissiya həmçinin namizəd ölkələrə üzvlük prosesi zamanı vahid bazara mərhələli inteqrasiyanı — o cümlədən maneəsiz ticarət və tədqiqat proqramlarına çıxışı — təklif edir; yarımkeçiricilər, kvant texnologiyaları, biotexnologiya, süni intellekt və kosmik sahə üzrə əməkdaşlıq nəzərdən keçirilir. Plan 30-dan çox üzvlüyə hazırlıq istiqamətindədir və Ukrayna, Monteneqro, Şimali Makedoniya və Albaniyanın üzvlüyünü sürətləndirə bilər.
Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır
Bütün təqdim olunan mənbələr ukraynalı media orqanlarıdır — heç bir beynəlxalq mənbə daxil edilməyib. Ukrayna mətbuatı əsas diqqəti Ukraynanın üzvlük prosesinə təsirə və milli vetoların aradan qaldırılmasına yönəldir. Ukrayna dilində hesabatlar mövcud üzvlər üçün təminatlar ('təcili əyləc' kimi 'həyati milli maraqların' qorunması), 2013-cü ildən sonra genişlənmənin dayandırılması, Komissiyanın Ukrayna və Moldovanın bütün danışıq klasterlərini açmağa hazır olduğu barədə mövqeyi və genişlənmə üzrə komissar Marta Kosun rəhbərliyi haqqında əlavə təfərrüatları ehtiva edir. Hesabatlar həmçinin namizəd ölkələr üçün vahid bazara mərhələli inteqrasiya təklifini — o cümlədən tədqiqat proqramlarına çıxışı, yarımkeçiricilər, kvant, biotexnologiya və kosmik sahə üzrə əməkdaşlığı — vurğulayır. Bir ukraynalı mənbə islahatın Komissiya prezidentinin aparıcı məsləhətçisi, əvvəllər Fransa prezidentinin köməkçisi olmuş Aleksandr Adamın rəhbərliyi altında həyata keçirildiyini qeyd edir.
Mənbələr nədə fərqlənir
Mənbələr səs çoxluğu həddinin dəqiq müəyyən edilməsində fərqlidir: bir versiyada əhalinin ən azı 65%-ni təmsil edən 15 dövlət göstərilir, digər versiyada isə blok əhalisinin üçdə ikisini təmsil edən 15 ölkə göstərilir.
Kontekst
Aİ-yə sonuncu yeni üzv 2013-cü ildə Xorvatiya qoşulub. 2026-cı il iyun ayında Almaniya, Fransa və daha üç ölkə yeni üzvlərin səs hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılmasını təklif etmişdi. Komissiya genişlənmənin əsas siyasətlərə təsirinin daha geniş qiymətləndirilməsinin təqdimatını 6 oktyabra qədər təxirə salıb. Dörd 'aparıcı' namizəd — Monteneqro, Ukrayna, Moldova və Albaniya — üzvlük yol xəritəsi alacaq; Şimali Makedoniya, Kosovo, Bosniya və Herseqovina, Serbiya və Türkiyə üçün prosesin uzandığı bildirilir. Paket həmçinin yeni üzvlər üçün 10 ildən çox sınaq dövrünü, gücləndirilmiş Brüssel nəzarətini və üzvlükdən əvvəl Avropa Prokurorluğuna qoşulmanı təklif edir.