Çin şirkəti Jilin 46 ton karbon lifi kimyəvi maddəsini Rusiyanın sanksiya altındakı Rosatom strukturuna göndərib

Nə baş verdi

Politico-nun dərc etdiyi birgə araşdırma Çin dövlət şirkəti Jilin Chemical Fiber Group-un 2026-cı ilin əvvəlində Rusiyaya təxminən 46 ton karbon lifi əsaslı kimyəvi maddə (poliakrilonitril, PAN prekursoru) göndərdiyini aşkar edib. Yük Tatarıstandakı Alabuqa xüsusi iqtisadi zonasında yerləşən və Rosatom-un UMATEKS bölməsinə məxsus olan Alabuqa-Volokno şirkətinə ünvanlanıb. Alabuqa-Volokno aviasiya, raket istehsalı, pilotsuz uçan aparatlar, gəmiqayırma və zirehli maşınlar üçün 39 adda karbon lifi məhsulu istehsal edir və Rusiyanın İran istehsalı Şahed tipli dronların analoqu olan uzaqmənzilli Geran kamikadze dronlarının kütləvi istehsalı üçün yüksək keyfiyyətli karbon lifi təmin edir.

Yük gömrük sənədlərində PAN lifi üçün adətən istifadə olunan kod əvəzinə neylon və polyester kimi mülki sintetik liflər üçün kodlarla maskalanıb. Sənədləri Kiyevdə yerləşən Ukrayna Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Mərkəzi (USCC) toplayıb; ABŞ Nümayəndələr Palatasının Çin üzrə Xüsusi Komitəsi və Ukrayna hökuməti bu sənədlərin autentikliyini təsdiqləyib. USCC 2022-2026-cı illərdə Jilin-dən Alabuqa-Volokno-ya PAN prekursoru tədarükü ilə bağlı ən azı səkkiz tender izləyib. Sənədlər ABŞ və Böyük Britaniya hökumətlərinə təqdim olunub.

Jilin Chemical Fiber Group hazırda qərb sanksiyaları altında deyil və Politico-nun şərh sorğusuna cavab verməyib. Ekspert David Olbraytın (Elm və Beynəlxalq Təhlükəsizlik İnstitutu) qiymətləndirməsinə görə, göndərilmiş PAN həcmi 1300-ə qədər kamikadze dronu üçün karbon lifi istehsal etməyə kifayətdir və Rusiya ixtisaslaşmış PAN akril lifinə görə Çindən tam asılıdır. Sayari şirkətinin 2022-2025-ci illər üzrə ticarət məlumatları təhlili göstərib ki, Alabuqa iqtisadi zonasının sanksiya altındakı şirkətləri PAN lifi üçün adətən istifadə olunan gömrük kodu ilə mal idxal etməyib.

Ukrayna mənbələri bu barədə necə yazır

Ukrayna mətbuatı USCC-nin sənədlərin toplanmasında və ABŞ və Böyük Britaniya hökumətlərinə ötürülməsindəki rolunu ön plana çıxarır, bunu sənəd sübutu baxımından Ukraynanın töhfəsi kimi təqdim edir. Diqqət həmçinin sənədlərin ABŞ Nümayəndələr Palatasının Çin üzrə Xüsusi Komitəsi və Ukrayna hökuməti tərəfindən birgə autentifikasiyasına yönəldilir. Materialların Rusiyanın Ukraynaya qarşı davam edən dron zərbələri, o cümlədən bir hesabatda Krivoy Roqdakı ticarət mərkəzinə avqust ayında edilmiş və 16 nəfərin həyatına son qoymuş hücumla əlaqələndirilməsi humanitar tərəfi vurğulanır. Jilin Chemical Fiber Group-un hələlik qərb sanksiyalarına düşməməsi bu sənədlərin yeni sanksiyalar üçün əsas ola biləcəyi kimi qiymətləndirilir.

Mənbələr nədə fərqlənir

Mənbələr göndərilmiş PAN-dan neçə dron istehsal oluna biləcəyinə dair fərqli qiymətləndirmələr verir: bəzi ukraynadilli hesabatlar 'yüzlərlə kamikadze dronu' ifadəsini işlədir, digərləri David Olbraytın 1300-ə qədər dron hesablamasını sitat gətirir. Sənədlərin əhəmiyyətinin şərhində də fərq var: bir hesabat yükü Krivoy Roqdakı ticarət mərkəzinə edilmiş konkret dron zərbəsi ilə birbaşa əlaqələndirir, digər hesabatlar əlaqəni yalnız Rusiyanın dron istehsalının ümumi dəstəklənməsi kontekstində təsvir edir.

Kontekst

Jilin Chemical Fiber Group Çinin kimyəvi və kompozit materiallar istehsalı üzrə ən böyük dövlət şirkətlərindən biridir. Alabuqa-Volokno Rosatom-un UMATEKS bölməsinin bir hissəsi olaraq Tatarıstandakı Alabuqa xüsusi iqtisadi zonasında fəaliyyət göstərir və 2023-cü ildən qərb sanksiyaları altındadır. Çin istehsalı komponentlər Rusiyanın Ukraynaya qarşı istifadə etdiyi dronların qalıqlarında müntəzəm olaraq aşkar edilib. USCC Kiyevdə yerləşən və Ukrayna hökuməti ilə əlaqəli analitik mərkəzdir. Ekspert David Olbrayt Rusiyanın hərbi təyinatlı karbon lifi istehsalı üçün lazım olan ixtisaslaşmış PAN akril lifinə görə Çindən tam asılı olduğunu bildirib. 2025-ci il iyunun əvvəlində Ukraynanın hərbi kəşfiyyatı (HUR) Çinin Rusiyaya birbaşa hərbi yardım göstərmədiyini açıq şəkildə bəyan etmişdi.