Von der Leyen: Aİ Ukrayna ilə “Freyja” əsasında birgə raket müdafiə sistemi hazırlayacaq

Bu niyə vacibdir

Von der Leyenin açıqlaması Aİ-nin Ukraynanı öz müdafiə sənaye bazasına faktiki inteqrasiya etmək istiqamətində ilk konkret addımlarından biridir. “Freyya” üzərindən birgə raket müdafiə sisteminin yaradılması və SAFE fondundan qalan vəsaitlərin Ukrayna şirkətləri ilə birgə layihələrə yönləndirilməsi ABŞ-ın əsas təchizatçı kimi mövqeyindən asılılığı azaltmağa yönəlib. Patriot (PAC-3) raketlərinin ilk dəfə olaraq Aİ səviyyəsində Ukrayna üçün satın alınmasının təsdiqlənməsi isə ballistik raket təhdidlərinə qarşı real güc artımı deməkdir. Çıxışın bütün konteksti — qışda Rusiya zərbələrinin güclənəcəyi gözləntisi — Aİ-nin Ukraynanın enerji və mülki infrastrukturasının qorunmasına hazırlıq mövqeyindən irəli gəlir.

Nə baş verdi

Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula von der Leyen sentyabrın 16-da Strasburqda Avropa Parlamentində illik “İttifaqın Vəziyyəti Haqqında” çıxışını edib. O, Aİ-nin Ukrayna ilə birlikdə ucuz modulyar raket müdafiə sistemi hazırlayacağını elan edib — bu, Ukraynanın “Freyya” layihəsi əsasında, onun döyüş təcrübəsi və innovasiyasını Avropanın texnoloji liderliyi və istehsal gücü ilə birləşdirəcək. Layihədə Ukrayna buraxıcı qurğuları və raketləri istehsal etməli, Avropa tərəfdaşları isə radar, sensor, idarəetmə sistemləri və elektronikanı təmin etməlidir; arxitektura açıq olacaq ki, müxtəlif istehsalçıların komponentləri birləşdirilə bilsin.

Von der Leyen həmçinin SAFE — 150 milyard avroluq Aİ müdafiə kredit proqramı — çərçivəsində bəzi ölkələrin istifadə etmədiyi qalıq vəsaitlərin Ukrayna şirkətləri ilə birgə layihələr üçün yeni proqrama yönləndiriləcəyini bildirib. Aİ ötən həftə ilk dəfə ABŞ istehsalı Patriot (PAC-3) raketlərinin Ukrayna üçün satın alınmasını təsdiqləyib və onların təcili çatdırılması tələb olunur.

Von der Leyen qışı “bu müharibənin ən sərt qışı” adlandırıb və Ukraynaya indiyə qədərki ən güclü Aİ dəstəyini vəd edib. Çıxışda Rusiyanın dondurulmuş aktivlərinə toxunulmayıb, lakin von der Leyen mövcud sanksiyaların daha səmərəli icrası və boşluqların bağlanmasının prioritet olduğunu söyləyib.

Kontekst

“Freyya” Ukraynanın aparıcı hava/raket müdafiə layihəsidir və Fire Point şirkəti tərəfindən hazırlanır. İyun ayında FP-7.x yer-hava raketi sınaqdan keçirilib; hər buraxıcı qurğunun 4–6 raket daşıması planlaşdırılır və raketin qiyməti Patriot və SAMP-T raketlərindən xeyli aşağı hesab olunur. Fire Point “Freyya”nın radar, infraqırmızı axtarış başlıqları və data-link komponentləri üçün Qərb texniki sənədlərindən kritik asılı olduğunu açıq şəkildə etiraf edib. İlk prototipin 2027-ci ilin birinci yarısında hazırlanması nəzərdə tutulur.

SAFE 150 milyard avroluq Aİ müdafiə kredit proqramıdır. Bəzi üzv ölkələr — xüsusilə İtaliya (~15 milyard avro) və Macarıstan (~16 milyard avro) — paylarını tam istifadə etməyib; qalan vəsaitin qeyri-rəsmi olaraq təxminən 10 milyard avro olduğu bildirilir. Polşa və digər Aİ ölkələri bu qalıq vəsaitə öz layihələri üçün hesablayırdı, ona görə von der Leyenin Ukraynaya yönləndirmə açıqlaması onlar üçün gözlənilməz oldu. Üzv dövlətlərin SAFE layihələri üzrə irəliləyişi barədə Komissiyaya oktyabrın sonuna qədər hesabat verməsi gözlənilir.

Sentyabrın 11-də Brüsseldə doqquz Ukrayna və doqquz Avropa şirkətinin iştirakı ilə Aİ–Ukrayna dron Alyansının ilk iclası keçirilib. Sentyabrın 8–9-da isə Prezident Volodimir Zelenski Norveçdə müdafiə şirkətlərinin rəhbərləri ilə “Freyya” proqramını müzakirə edib. Von der Leyenin çıxışı Rusiyanın dondurulmuş aktivlərinə toxunmayıb, halbuki Brüsseldə bununla bağlı gözləntilər var idi. Estoniyanın Xarici İşlər naziri Marqus Cahkna çıxışda Ukrayna ilə bağlı daha güclü mesajlar gözlədiyini və qış öncəsi iqtisadi dəstəyin artırılmasını istədiyini bildirib.